IN MEMORIAM

Sinulat ko ang tulang ito sa pagitan ng 1983 at 1986--pagkatapos patayin si Ninoy Aquino, bago naganap ang pag-aalsa sa EDSA.

Ang ibang mga binabanggit sa tulang ito ay sina Emmanuel Lacaba, Leo Alto, Florendo "Dodong" Castillo, Eugene Grey, Tony Tagamolila, Lorena Barros, Lerry Nofuente, Charlie del Rosario, Caloy Tayag, Henry Romero, Jun Flores, at Edgar "Edjop" Jopson--mga kakilala, kaibigan, kasama na namatay o naglaho noong panahon ng batas militar.


IN MEMORIAM

Ni Jose F. Lacaba

I

Dumadapa ang talahib
sa hampas ng hangin at ulan,
nanginginig ang dahon ng kamyas.
Masuwerte ako’t may bubong sa aking ulunan
at masasarhan ko ang bintana
kung ako’y maanggihan.
Masuwerte, di tulad ng puno ng bayabas
na susuray-suray, parang babagsak;
di tulad ng mga hinahaplit ng lamig
sa bangketa, sa ilalim ng tulay,
sa loob ng mga dingding na yero’t karton,
o sawali’t kugon,
sa tubuhan at talahiban, sa gubat, bundok at parang.

Masuwerte ako’t nararamdaman ko pa ang lamig.
Marami na ang nilagom ng lamig,
at ang aking dibdib
ay parang niyog na pinupukpok ng mapurol na itak
ngayon, habang ginugunita
silang wala na sa ating piling:
Emmanuel, kapatid;
Leo, bayaw;
Dodong, inaanak;
Eugene, Tony, Lorena, Lerry,
Charlie, Caloy, Henry, Jun,
pati si Edjop na aking tinuya,
oo, pati na rin si Ninoy na pinagdamutan ko ng tiwala,
silang hindi lamang mga pangalan sa lapida
kundi kakilala, kaibigan, kasama
sa litanya ng aking lumbay.

Hindi ko iniluluha ang kanilang pagkamatay.
Ang kamatayan para sa layuning wagas
ay bulaklak ng tagumpay,
tanglaw sa mabatong landas.

II

Nagiging sentimental ba ako?
Pasensiya, ginoo, ganito siguro ang minumulto.
Ganito ang nangyayari kapag
bumabagyo sa labas at walang magawa sa loob ng bahay,
at sa kalooban ay dalawang bato ang nag-uumpugan:
tungkulin at hangarin,
hangarin at tungkulin.
O sabihin nating
tungkulin sa iba at tungkulin
sa sarili. O
sabihin nating hangaring
maging langgam, nangangalap ng makakain
para sa kapwa langgam,
at hangaring maging tipaklong, salaginto,
kumakanta, nagniningning.

Marami na akong narating
sa mga oras na gising,
kung minsan ay nakikihalo
sa mga mano-mano at labulabo, kahit nangangalog
ang tuhod, at kung minsan,
namumulot ng lumot sa mga nalimutang ilog.
Kung saan-saan na ako nahiga’t natulog:
damuhan, batuhan, matigas na lupa,
makitid na bangko, malapad na mesa,
sahig na tabla, may banig, walang banig,
sahig na semento, natatakpan lamang ng diyaryo,
silat-silat na sahig na kawayan,
tinatagos ng alimuom,
kinakalawang na tarima
sa seldang wala pang isang dipa ang bintana.
Ngayon ay nakalatag ako sa kutson,
nababalot ng kumot, nangangarap nang gising.

Hinahalinhan ng hininga
ang haginit ng hangin
habang ginugunita
silang wala na sa ating piling:
Emmanuel, kapatid;
Leo, bayaw;
Dodong, inaanak;
Eugene, Tony, Lorena, Lerry,
Charlie, Caloy, Henry, Jun,
pati na si Edjop na aking tinuya,
oo, pati na rin si Ninoy na pinagdamutan ko ng tiwala.
Sila’y nangarap din nang gising
subalit ang mga pangarap nila’y matalim na bituin.
Ang mga berdugo’t panginoon
ay natakot sa kanilang mga pangarap.
Natakot na baka ang kanilang mga pangarap
ay magkatotoo.
At dahil dito sila’y wala na sa ating piling.

III

Alang-alang sa masaganang dugo
na bumulwak sa batok na pinasok ng punglo,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagsasawalang-kibo.

Alang-alang sa sampal,
suntok, dagok, kulata, pangunguryente ng bayag,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagkikibit-balikat.

Alang-alang sa masakit na hampas
ng batuta sa likod at tubo sa balakang,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagtutulug-tulugan.

Alang-alang sa alambreng tinik
na iginapos nang mahigpit sa tuhod at hita,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagwawalang-bahala.

Alang-alang sa pagkaladkad sa lansangan
ng bangkay na inihulog nang walang kabaong sa hukay,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t walang pakialam.

Alang-alang sa nagitlang mukha
ng buntis na tinadtad ng bala ang tiyan,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagmamaang-maangan.

Alang-alang sa damit na natigmak ng dugo
at pinaknit sa katawan ng ginahasang puri,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagtataingang-kawali.

Alang-alang sa nilalangaw na katawan
at pugot na ulong itinulos sa libis ng nayon,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nag-uurong-sulong.

Alang-alang sa mga kamay na pinutol
para hindi na kailanman makapagpaawit ng gitara,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagtatakip ng mata.

Alang-alang sa tagilirang binuksan
at pinagpasakan ng utak mula sa biniyak na bungo,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nakahalukipkip, nakayuko.

Kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t lahat kaming
naglalambitin sa balag ng alanganin,
sapagkat ang bayang naghahangad ng katarungan,
pagdating ng panahon ng paniningil ng utang,
pagdating ng panahong uulan ng luha at dugo,
ay baka hindi na marunong
maawa’t magpatawad,
baka hindi na marunong maawa’t magpatawad.


Mula sa kalipunang SA PANAHON NG LIGALIG (Anvil Publishing, 1991). Muling nalathala sa kalipunang KUNG BAGA SA BIGAS: MGA PILING TULA (University of the Philippines Press, unang limbag 2002, pangalawang limbag 2005).

BAHAGHARI

Ilang araw matapos ilibing ang yumaong Pangulong Corazon Aquino, nahilingan akong magbasa ng tula sa isang programang inisponsor ng organisasyong Bantayog ng mga Bayani. Ginanap ang programa noong Agosto 9 sa Yuchengco Auditorium sa Bantayog ng mga Bayani compound sa Quezon Avenue, corner EDSA, Quezon City. Panghuling araw iyon ng isang-linggong tribute kay Cory na isinagawa ng Bantayog; co-sponsor sa panghuling araw ang Concerned Artists of the Philippines (CAP).

Binasa ko (at pagkatapos ay inawit nang a cappella) ang “Bahaghari,” isang kantang nilapatan ng musika ni Ding Achacoso. Isa ito sa mga awiting sinulat ko para sa isang 16-mm musical film na gagawin sana namin ni Mike de Leon noong simula ng Dekada ’80, bago pinatay si Ninoy Aquino. Kung hindi ako nagkakamali, sa simula’y may pamagat na Sangandaan ang binabalak naming musical, pero sa kalaunan ay ginawa ko itong Batubato sa Langit. Natapos ko ang storyline, ang sequence guide, at lahat ng titik ng mga awitin para sa musical (na tinawag naming “Brechtian zarzuela”), pero hindi na ako umabot sa script stage.

Sa pagkamatay ni Ninoy, ang napagbuhusan namin ng panahon nina Mike at Ding ay isang documentary na pinamagatang Signos at ang pelikulang Sister Stella L. Isang kanta mula sa binabalak na Brechtian zarzuela ang ginamit na isa sa mga theme songs ng Sister Stella L: ang “Aling Pag-ibig Pa,” na binigyang-tinig ni Pat Castillo sa pelikula at sa plaka. Nang ipalabas ang Sister Stella L. sa 1984 Venice International Film Festival, ang pamagat nito ay Sangandaan (Incroci sa Italyano, Crossroad sa Ingles). Pinagtiyap na sa unang storyline ay Sister Corazon de Jesus ang pangalan ni Sister Stella L. Ang nasa isip ko noon ay hindi si Corazon Aquino, kundi ang Sagrado Corazon de Jesus.

Narito ang titik ng piyesang binigkas ko at pinangahasang kantahin noong parangal kay Cory:

BAHAGHARI

Titik ni Jose F. Lacaba
Himig ni Ding Achacoso


Huwag kang masindak
sa kulog at kidlat
o sa alulong ng hangin sa dagat.
May bahaghari, may bahaghari
pagkatapos ng unos.

Huwag kang lumuha
kung mataas ang baha,
wala pang bahang hindi humuhupa.
May bahaghari, may bahaghari
pagkatapos ng unos.

Sa likod ng ulap
may araw na sumisikat,
sa dulo ng dilim
may liwanag na kay ningning!

Huwag mong itaghoy
ang lagas na dahon,
may bagong dahon na muling sisibol.
May bahaghari, may bahaghari
pagkatapos ng unos.

TULA: PATEROS 1965

Noong Oktubre 2008 ay ipinost ko ang tula kong “Awit sa Ilog Pateros,” na ginamit sa proyektong Tulaan sa Tren. Hanggang ngayon ay may mga estudyanteng nagko-comment pa tungkol sa tulang ito, dahil inilathala pala ito sa teksbuk na Pluma 3, na ginagamit sa third year high school. Wala akong kopya ng librong ito sa aking library, kaya hindi ko alam kung ang mga gumawa ng Pluma 3 ay humingi ng permiso o nagbayad sa paggamit ng tula ko.

Sa ano’t anuman, eto ang isa pang tula tungkol sa Pateros.

Tulad ng tulang “Awit sa Ilog Pateros,” ito’y unang nalathala sa kalipunang Mga Kagila-gilalas na Pakikipagsapalaran: Mga Tulang Nahalungkat sa Bukbuking Baul (Kabbala, 1979; ikalawang edisyon, Office of Research and Publications, Ateneo de Manila University, 1996). Ngayon lang ito muling malalathala.

Nasa pamagat kung kailan ko sinulat ang sonetong ito: 1965. Sa taong iyon ako dapat gumradweyt ng AB English, pero nag-dropout na ako sa Ateneo de Manila pagkatapos ng unang semester ng schoolyear 1964-65. Hindi ko lang matiyak kung sinulat ko ito noong nagtatrabaho na ako sa Philippines Free Press. September 1965 yata ako nagsimula doon.


PATEROS 1965


Hindi humihiyaw ang hanging amihan
pagdala ng dahon sa bintanang bukas.
Patuyuing kahoy ay nakasalansan
sa tabi ng kalyeng winalis maingat.

Tahimik umakyat ang usok ng siga,
magdaang kalesa’y ayaw magmadali,
at ang punongkahoy lang ang gumagawa
ng kaunting ingay, na di naman tili.

Dito, ang matinding sigaw ng panganib,
ang pampasilakbo ng buhay na dugo,
ang apoy ng tula, ay di maririnig.

Hindi man kusa ang pagpasok ko rito,
ito’y tinatanggap ko nang buong-puso.
Pero hinahanap-hanap ko ang gulo.

-- Jose F. Lacaba

HINDI PARANGAL KAY NICK JOAQUIN

Painting ni Danny Dalena
ang itino-toast ni Nick Joaquin

Noong Abril 29 ay ika-5 anibersaryo ng kamatayan ni Nick Joaquin, National Artist for Literature (at coincidentally ay ika-51 anibersaryo ng kamatayan ng aking amang si Jose Monreal Lacaba Sr.). Ang sumusunod ay binasa ko sa isang parangal para kay Nick na ginanap sa Cultural Center of the Philippines noong Mayo 2004--pagkaraang ilibing si Nick, kung hindi ako nagkakamali.


NICK JOAQUIN

Noong nabubuhay pa si Nick, kapag napupunta siya sa ganitong klaseng okasyon, madalas niyang nasasabi: “Ayoko ng mga tribute-tribute. Pag patay na ako, ibalot n’yo na lang ako sa banig at itapon sa Pasig.”

Kaya hindi ito tribute, Nick. Mga watak-watak na gunita lamang.

Nakilala ko si Nick noong 1965, nang isama ako nina Joe Carreon at Tess Daffon sa opisina ng Philippines Free Press sa Makati. Scriptwriter at direktor na sa pelikula si Joecar ngayon, at vice-president ng Channel 5 si Tess, pero noon ay pare-pareho lang kaming young writers, patula-tula, pakuwento-kuwento.

Tulad ng gawi ni Nick kapag dinadalaw siya ng mga kabataang manunulat noon, nagpainom siya sa Free Press canteen, at habang umiinom ay kumakanta siya. Frank Sinatra songs. Kakanta siya nang kaunti at saka sasabihing: “You don’t know that song.” E, kami ni Tess, maraming alam na Sinatra. Itinutuloy namin ang kanta, sinasabayan namin si Nick. Pati sa mga obscure Sinatra songs, tulad ng “I Could Write a Book.” Kung minsan, alam namin pati ang mga songwriter, mga paborito ni Nick—Cole Porter, Rodgers and Hart, Gershwin. Gulat na gulat si Nick sa amin: “Why do you know these songs? You’re too young to know these songs!” Nineteen lang ako noon, 48 si Nick.

So, doon nagsimula ang pagkakaibigan namin, sa beer at Sinatra, bukod pa sa peryodismo at literatura. Noong nagtatrabaho na ako sa Free Press, napasama ako sa mga katropa ni Nick—Greg Brillantes, Ding Nolledo, Joe Quirino, Danny Dalena, mga young writers ng UP at UST, mga tinedyer na taga-San Juan. Halos gabi-gabi kung lumabas si Nick, at laging may kaladkad na tropa. E, ako naman, kaladkarin. Dinadala niya kami sa mga piano bar at restoran na may singer. Kabisado niya ang schedules ng mga paborito niyang singers—Merci Molina sa Victoria Peak kung Miyerkules, Carmen Soriano sa Bulakeña kung Biyernes. Nitong Nineties, bihira na kaming magkasama, pero may mga paborito pa rin siya—Girl Valencia sa Manila Hotel, Joselito Pascual at the piano; mga singers sa Diwata Bar ng Sulo Hotel. At kung gusto mo siyang makita, pupunta ka tuwing Miyerkules sa Ermita, sa Calle Cinco bar. Mga girl bands naman doon, at hindi Sinatra ang tugtog kundi rock. Pero naroon siya sa kabisera ng mahabang pinagdugtong-dugtong na mesa, sa mismong harap ng stage, pumapalakpak, nagri-request.

Mahilig din si Nick sa corny jokes, lalo na kung may mga pun. Nang sumikat ang kantang “Laki sa Layaw,” may isang gabing pinaulanan niya kami ng mga gawa-gawa niyang patawa. Bakit jeproks ang pulitiko? Kasi, laki sa laway. Bakit jeproks ang political prisoner? Laki sa latay. Bakit jeproks ang mga namatayan, tulad natin ngayon? Laki sa lamay. Si Nick ang unang-unang tumatawa sa mga patawa niya. Ang isa pang naalala kong paborito niya: Oy, si Pong, nasaksak. Kagat ka naman: Sinong Pong? Hagikhik na siya: Hindi sinumpong, nasaksak! Kaya lang, minsan nasira ang jokjokjok niya. Sabi niya, straight-faced: Oy, si Pete, nabaril! Sa halip na magtanong ng “sinumpit,” ang reaksiyon ng pinagsabihan ay: Ha? Si Pete? Nabaril? Kelan?

Hindi kataka-taka na nang mamatay si Nick ay hindi mapigilan ng mga kaibigan niya na magpadala ng text jokes. Sabi ng isa: Paano iyan? In heaven there is no beer. Sagot ng isa pa: That’s why he drank it here. Sagot naman ng pinagpasahan ng joke: Sa heaven, me San Miguel. San Miguel ang sasalubong kay Nick sa heaven.

Identified na identified kay Nick ang San Miguel Beer. Kung nakukunan kasi siya ng retrato, laging may hawak na San Miguel Pale Pilsen sa isang kamay. (Kung minsan, may basang panyo sa kabilang kamay, na madalas niyang iwasiwas sa mukha ng mga kaibigan.) Ang routine ni Nick: beer sa umaga habang nagsusulat, siesta sa tanghali, beer uli sa hapon habang nag-iinterview, at beer uli sa gabi sa kanyang walang-katapusang hapi-hapi hour. San Miguel Pale ang drink niya sa labas ng bahay. Pero kung pupunta ka sa bahay niya sa umaga, makikita mo na ang almusal niya ay Beer na Beer.

Ewan ko kung kailan ito nagsimula. Baka pagkatapos na lumabas si Nick, kasama sina Franz Arcellana at Greg Brillantes, sa isang TV commercial ng San Miguel. Wala pa yatang isang linggo, pinull-out ang ad sa ere. Balita ko, hindi nagustuhan ng kompanya ang commercial—ang dating daw kasi, geriatric.

Minsang pinasyalan ko siya sa bahay, tinanong ko si Nick: Bakit Beer na Beer ang iniinom mo? Hindi ba stockholder ka ng San Miguel? Sagot niya: Mabuti na ’yong me competition ang San Miguel. Hindi maganda ang monopoly.

Bilang pangwakas—at huwag muna kayong tatakas—pahintulutan ninyong iparinig ko ang isang paboritong kantang lasing ni Nick, isang Cole Porter song na nilapatan ni Nick ng nationalistic lyrics:

You’re the top,
You’re Mayon Volcano.
You’re the top,
You’re Virgie Moreno.
You’re the sob and sigh of Kabayao’s violin,
You’re lechon de leche,
You’re escabeche,
You’re Nick Joaquin!

Babay, Nick. Ikumusta mo na lang kami kay San Miguel.


Jose F. Lacaba
Cultural Center of the Philippines
2004 Mayo 2