PADRE TENTORIO, PADRE FAVALI

Nitong nakaraang taon—Oktubre 17, 2011, to be exact—isang paring Italyano ang binaril at pinatay ng di pa kilalang salarin sa Arakan, North Cotabato. Ang pari, si Padre Fausto Tentorio, ay kura paroko ng Arakan at miyembro ng grupong misyonerong PIME, o Il Pontificio Istituto Missioni Estere (Pontifical Institute for Foreign Missions).

Si Padre Tentorio ang ikatlong paring PIME na pinatay sa Mindanao. Noong 1992, pinatay naman sa Zamboanga ng di rin kilalang salarin si Padre Salvatore Carzedda. Nauna sa kanilang dalawa si Padre Tullio Favali, na pinatay sa Tulunan, North Cotabato, noong Abril 11, 1985. Kilala at 23 taon ding nakulong ang pumatay kay Padre Favali: si Norberto Manero Jr., lider ng isang kulto at ng grupong vigilante na Civilian Home Defense Force (CHDF).

Nang lumabas ang balita tungkol sa pagpatay kay Padre Tentorio noong isang taon, naisipan kong halungkatin ang dalawang kolum na sinulat ko noon tungkol kay Padre Tullio Favali. (Tulio ang baybay sa maraming ulat, at pati na rin sa una kong kolum, pero Tullio ang nasa website ng PIME, www.pime.org, kaya Tullio ang baybay na ginamit ko sa mga reprint na ito.)

1985

Mula sa kolum kong “Sa Madaling Salita,” Mr. & Ms. Magazine, June 1985

(Wala akong clipping nito, pero sa carbon copy ng aking makinilyadong manuskrito ay may ganitong tala sa dulo: 850620. Ibig sabihin, natapos kong sulatin ang kolum noong 1985 Hunyo 20.)

MALAGIM NA POSTKARD

Kung mababanggit ang salitang “postkard,” ang unang maiisip ay mga larawan ng magagandang tanawing panturista. Pero kamakailan ay may nagbigay sa akin ng postkard na kakaiba. Ang nakalarawan ay isang malagim at nakapanghihilakbot na eksena mula sa kanayunang Pilipino—ang nakadapang bangkay ni Padre Tullio Favali, ang paring Italyano na pinatay sa Hilagang Kotabato noong Abril 11.

De-kolor ang postkard, at kung mahina ang sikmura mo ay hindi mo matatagalang tumingin dito. Nakaharap sa kamera ang sabog na bungo ni Padre Tullio. Maitim na ang natuyong dugong umagos mula sa ulo at kumalat sa kalsada, pero ang mismong ulo ay mapulang-mapula pa. Ewan kung ang pulang iyon ay dugo o nawakaak na laman ng bungo ng pari.

May kasamang mga brochure at liham ang ibinigay sa aking postkard. Sinasariwa sa babasahing ito ang nangyari kay Padre Tullio noong araw na patayin siya.

Huwebes ng hapon noon, at kababalik lamang ng paring Italyano mula sa piyesta sa isang baryo ng Tulunan, Hilagang Kotabato. Si Padre Tullio ang kura paroko ng Tulunan. Kabilang siya sa ordeng PIME, mga inisyals na mula sa mga salitang Italyano, na kung tatagalugin ay Pontipikal na Instituto para sa mga Misyon sa Ibang Bansa. Siya’y 38 anyos noon, at hindi pa nakakaapat na taon sa pagkapari. Dalawang taon pa lamang siyang namamalagi sa Pilipinas.

Pagdating niya sa kanyang kumbento sa Tulunan, may nakita siyang liham mula sa isang pamilyang humihingi ng tulong. Ayon sa liham, kasalukuyang nasa Baranggay La Esperanza ang isang grupo ng Civilian Home Defense Force (CHDF). Nagkaroon diumano ng kaunting putukan, isang residente ang nasugatan, at namamayani sa mga oras na iyon ang matinding takot at pag-aagam-agam.

Muling lumabas ang misyonerong Italyano at sumakay sa kanyang motorsiklo. Nagpunta siya sa bahay ng nagpadala ng liham. Habang naroon, napansin niyang nagliliyab ang kanyang motorsiklo. Nakapaligid sa motorsiklo ang ilang miyembro ng CHDF. Ayon sa mga saksing nakapanayam ng isang fact-finding mission ng Philippine Conference on Human Rights (PCHR), ang mga CHDF ang sumunog sa sasakyan ng pari.

Lumabas ng bahay si Padre Tullio para kausapin ang mga nanunog. Papalapit pa lamang siya ay pinaputukan na siya ng isa sa mga armadong CHDF. Umikot ang katawan ng pari at bumagsak sa lupa. Pagbagsak niya’y pinaputukan na naman siya. Sumabog ang bungo niya, kumalat ang utak.

Sa Baranggay La Esperanza nagwakas ang anumang mga pangarap ni Padre Tullio. Tinapak-tapakan ang kanyang lugmok na katawan, sinipa-sipa. Nagkantahan at naghiyawan sa tuwa ang mga bumaril. Pagkatapos, dalawa sa mga mamamatay-tao ang nasaksihang lumapit sa bangkay. Ipinasok nila ang kanilang mga kamay sa sumabog na bungo at dinukot ang utak na naiwan sa loob ng bungo. Ipinagparangalan nila ito sa taong-bayan.

Alas singko ng hapon nang barilin si Padre Tullio. Walang makalapit sa kanyang bangkay habang naroon ang mga CHDF. Alas otso na ng gabi nang dumating ang isa pang pari ng Tulunan para bendisyunan ang bangkay. May kasama siyang mga pulis at sundalo.

Ayon sa mga saksi, ang pumatay kay Padre Tullio ay ang CHDF na pinamumunuan ni Norberto Manero Jr. alyas Kumander Bucay. Kabilang sa grupo ang dalawa niyang kapatid, si Edilberto alyas Kumander Baliling at si Elpidio. Sina Norberto at Edilberto ang sinasabing dumukot sa utak ng pari.

Sa Kotabato ay kilala sa kalupitan ang pamilya Manero, ayon sa PCHR. Noon lamang Enero 1984, pinatay ng padre de pamilya ang isa pa niyang anak, si Noel, pagkat diumano’y “hindi na ito masuheto.” Kung sa mismong miyembro ng pamilya ay nagawa iyon, mas lalo pa sa ibang tao. May mga apidabit na nagsasabing ang mga Manero ay maraming pinatay na Muslim at Kristiyano—at pagkatapos ay niluto nila at kinain ang laman at laman-loob ng kanilang mga biktima!

Naniniwala ang mga Manero at ang kanilang mga kabig na ang kanibalismo ay nagbibigay sa kanila ng milagrosong kapangyarihan.

Kakila-kilabot isipin na sa mga panahong ito, sa isang bansang Kristiyano at sibilisado kuno, ay mayroon pang nagaganap na ganitong sinauna at panatikong kalupitan.

Lalong kakila-kilabot isipin na hanggang ngayon ay nakakawala pa ang mga taong ito, gayong maraming testigo sa kanilang mga karima-rimarin na gawain.

At lalong kakila-kilabot isipin na ang dahilan kung kaya hindi pa sila nahuhuli at ibinibilanggo ay sapagkat sadyang ginagamit sila’t pinakikinabangan ng naghaharing rehimen. Sa halip na parusahan ay binibigyan pa sila ng militar ng mga medalya at armas.

Si Presidente Marcos mismo ay nagbigay ng di-direktang pagkilala at bendisyon sa mga sekta at kultong katulad ng grupo nina Manero. Sa pakikipag-usap kina Almirante William Crowe at Embahador Stephen Bosworth ng Estados Unidos, sinabi ni Marcos na “ang kampanya ng gobyerno laban sa insureksiyon ay sumusulong dahil sa suportang ibinibigay ng iba’t ibang sekta at kultistang lumalaban sa Bagong Hukbong Bayan (NPA).”

Isang bagay ang malinaw sa pangungusap na iyan, ayon sa Justice and Peace Commission ng Association of Major Religious Superiors in the Philipines: alam ni Marcos na may gayong mga panatikong grupo “pero ang mga iyon ay itinuturing niyang kaalyado.”

Kakila-kilabot isipin na sa isang banda ay halos kinikilala ng gobyerno ang mga kultistang pumapatay ng mga paring Italyano at Pilipino, habang sa kabilang banda ay tinutustusan nito ang pamasahe at panggastos ng mga pari’t madreng Pilipino sa pagpunta sa Italya para panoorin ang parpuputong sa isang bagong kardinal na Pilipino.

Mapulang dugo ang pinabulwak sa sumabog na bungo ng isang pari ilang buwan lamang bago sinuotan ng pulang sombrero ang isang bagong kardinal.

Ang unang pangyayari ay hindi inaaksiyunan ng gobyerno, pero ang ikalawa’y sinusuuban ng insenso at hosana ng pinakamatataas na opisyal ng gobyerno.

Kakila-kilabot isipin.

2001

Mula sa kolum kong “Kung sa Bagay,” Pinoy Times, 2001 Abril 2

SI MANERO, SI MORATO AT ANG MGA MANANG

NAGWARNING sa akin ang isang kaibigan. Dapat daw akong mag-ingat, dahil tumakas sa kulungan si Norberto Manero.

Palagay ko’y hindi naman ako kilala ni Manero, pero baka naaalaala niya ang Orapronobis. Sa nasabing pelikula, na dinirihe ni Lino Brocka, ang kontrabida ay isang nagngangalang Kumander Kontra, lider ng isang kultong inarmasan ng gobyerno para labanan ang mga rebeldeng komunista. Sa simulang-simula pa lamang ng pelikula, pinatay ni Kontra ang isang pari at kinain ang utak nito.

Kaya ako winarningan ng kaibigan ko ay dahil ako ang scriptwriter ng pelikula. Nagkataon pa na ang gumanap na Kontra ay si Bembol Roco, na kalbo ring tulad ni Manero.

Wala sa script na kalbo si Kontra, at ang pangalan ng grupo ni Manero ay hindi naman Orapronobis kundi Ilaga. Ang Orapronobis ay likhang-isip lamang na batay sa iba’t ibang armadong kulto na tulad ng Ilaga, Tadtad, at Alsa Masa.

Pero aaminin ko na ang pambungad na mga eksena sa pelikula ay batay sa totoong nangyari kay Padre Tullio Favali, isang misyonerong Italyano sa Mindanaw. Dahil sa karumal-dumal na krimeng ito kung kaya dinakip at ikinulong si Manero.

Nang ipalabas ang Orapronobis sa Cannes Film Festival (sa titulong Pranses na Les Insoumis, o “Ang Mga Hindi Nagagapi”), katakot-takot na batikos ang agad na inabot nito mula kina Manoling Morato at Cecile Guidote-Alvarez.

Kesyo bakit daw natin kailangang “iladlad ang ating maruming kumot” sa ibang bansa. Bagamat halos walang sex (hindi ipinakita ang paggahasa ni Kontra sa tauhang ginagampanan ni Gina Alajar), sobra naman daw ang violence. At hindi naman daw totoo na may kanibalismo sa Pilipinas.

Malaya pang gagala-gala si Manero noon, at ayaw maniwala nina Morato na may isang katulad ni Manero na literal na kumakain ng laman.

Kung tutuusin, matimpi pa nga ang pelikula. Mas kahindik-hindik ang katotohanan. Hindi lamang komunista kundi pati Muslim ang naging biktima nina Manero. Ang tanda ko, nilitson nila nang buhay ang isang buntis na Muslim, at pagkatapos ay pinulutan ang sanggol sa sinapupunan nito.

Sa ano’t anuman, hindi inisyuhan ni Morato, chairman noon ng Movie and Television Review and Classification Board, ng permit to exhibit ang Orapronobis. Hanggang ngayon, hindi pa ito naipapalabas sa komersiyal na sinehan sa Pilipinas.

Ngayon ay malaya na namang gagala-gala si Manero, at minsan pa’y isang pelikula ang dahilan para manggalaiti sa galit sina Manoling at Cecile at marami pang ibang manang, kabilang na ang ilang manang na nakasutana at may kornita.

Kakatwa na ang pagsensor sa Orapronobis ay nangyari pagkatapos ng People Power 1, at ngayon, pagkatapos ng People Power 2, Live Show naman ang sinensor. Bakit kaya ginigipit ang kalayaan sa pamamahayag pagkatapos na malagay sa poder ang isang pamahalaang nakinabang sa malayang pamamahayag? At bakit pelikula ang unang pinag-iinitan?

Ewan ko. Basta ako, mas takot ako kay Morato kaysa kay Manero. Noong nasa MTRCB pa ako, ang sigaw ni Morato sa isang rali ay dapat daw gahasain kaming mga taga-MTRCB. Kaya lagi kong binabantayan ang aking likod. Nginangatngat na nga ng mga manang ang aking utak ay baka madale pa ako sa puwit.

-----------------

NOTE:

Noong panahong sulatin ko ang ikalawang kolum, may natanggap akong email mula sa isang TV reporter. Sabi niya: “kwentuhan mo naman ako kay manero and orapronobis. do u really think regal films bought the rights?”

Eto ang naging sagot ko:

The Orapronobis group headed by Bembol Roco in the movie was a composite. My working title was Tadtad, which was the name of an actual group; but we decided to use a fictional name because we didn’t want Tadtad members going out and throwing homemade bombs into movie theaters.

The opening sequence of Orapronobis was based on the Fr. Favali case. I think it was just a coincidence that Bembol and “Kumander Bucay” Manero are both bald. Bembol’s getup, with his head covered by a tubaw, was partly based on photos of Alsa Masa leaders.

Incidentally, I picked up some details of the Favali killing from an interview that Mike de Leon did with Fr. Peter Geremiah, Manero’s original target. I published an abridged version of the interview in Midweek magazine. I don’t recall how Mike got to interview Fr. Geremiah—this may have been for the Super-8 documentary we made for the Concerned Artists of the Philippines.

Mike and I were earlier developing another project also entitled Orapronobis, but that other project was about student filmmakers and a sexually oriented Banahaw-type cult. He shelved this project after its storyline had been approved by the ECP (Marichu Maceda submitted the storyline without Mike’s knowledge or permission), and we did Sister Stella L. instead. [ECP is the Experimental Cinema of the Philippines.]

Did Regal buy the rights to the film? This is news to me, but if true, it’s good news. Orapronobis has never been shown commercially because Manoling Morato’s MTRCB withheld the exhibition permit on technical grounds—there was no import permit and no Philippine distributor for a foreign-produced movie. (It was entirely financed by Pathe, then a subsidiary of Cannon Films. Viva was the distributor for Cannon films, but it decided not to distribute Orapronobis because it didn’t want its other movies to get into trouble with Manoling.)

Orapronobis got attacked by the same gang that was active in the recent anti-MTRCB brouhaha because they claimed the movie presented a bad image of the country. They said the cannibalism was a figment of our (Lino’s and my) imagination.

Ano ang nangyari?

Binabalikan ko sana ang blog na ito na matagal ko nang hindi nadadagdagan ng post. Me na-click yata akong mali, dahil biglang nawala ang lahat ng links sa mga blog na dati kong sinusundan. Hindi ko na ma-undo.

Sa ano't anuman, plano kong balikan ang blog na ito sa darating na taon. New Year's resolution iyan. Promise. At pag-aaralan ko uli kung paano ibabalik ang mga link ng mga blog na dati kong sinusundan.

Lumang kolum: E.T. Atbp.

Halos tatlong dekada na ang nakararaan mula nang sulatin ko ang kolum na ito.

E.T. Atbp.

Nang ipalabas dito ang E.T. (The Extra-Terrestrial), hindi nagtagal ay may gumawa ng pelikulang Tagalog na pinamagatang E.T. (Estong Tutong). May pumansin din na E.T. ang inisyal nina Eugene Torre, Elizabeth Taylor, atbp. Kamakailan, may narinig akong bagong pakahulugan sa E.T.—Engot na, Tiyope pa.

Mahilig tayong magbigay ng mga bagong pakahulugan sa mga kilalang inisyal. Ang PNB (Philippine National Bank) noong araw ay Patabain Nating Baboy, ang PAL (Philippine Air Lines) hanggang kamakailan ay Plane Always Late, at ang MIFF (Manila International Film Festival) nitong taong ito, dahil sa pagtatanghal ng mga pelikulang bomba, ay naging Manila International Fighting Fish.

May mas grabe pang pakahulugan sa MIFF, pero kung isusulat ko rito’y baka ako ma-PCO. Ito namang PCO o Presidential Commitment Order ay bago pa lamang, kaya wala pang pabirong pakahulugan. Pero may suspetsa akong ang talagang pinagmulan ng mga inisyal na iyan ay Patahian ng Cadena Orig.

Ewan ko kung ano ang uso ngayon sa kampus, pero noong kapanahunan namin ay may mga palokong kahulugan ang mga inisyal ng mga unibersidad. Ang MLQ ay Mga Loko sa Quiapo; ang FEU ay For Ever Useless; ang UST ay Utot Sabay Tae. Taga-UP ang naringgan ko ng mga kantiyaw na ito, pero hindi niya pinatawad ang sarili. Ang ibig sabihin naman daw ng UP ay Useless People.

Noong panahong iyon ay buhay pa ang istasyong pantelebisyon na ABS. Pero ang ABS ay bisyo rin—Alak-Babae-Sugal.

Sa mga opisina, ang empleyadong may field work ay kailangang magpaalam na ang paglabas niya sa oras ng trabaho ay OB o Official Business. Kadalasan, ang OB ay nagiging Owi Bahay.

Sa Estados Unidos, eksplosibo ang buhay ng mga kababayan nating expired na ang visa o walang green card. Sila’y TNT—Tago Nang Tago.

Papuntang Puerto Azul nitong nakaraang summer, may nadaanan kaming malaking lote na punong-puno ng mga kakatwang estruktura na yari sa yero at hollow blocks. “Parang maliliit na kasilyas sa probinsiya,” pansin ng isang kasamahan namin sa bus, “pero bakit ang dami-dami?” Sagot ng isa pa: “Siguro’y iyan ang kanilang KKK project—Kanya-Kanyang Kubeta.”

Noong isang taon, nag-interbiyu ako ng iba’t ibang klaseng madre kaugnay ng isang script. Nalaman ko sa isang aktibistang madre na ang tawag sa mga konserbatibong pari (iyong walang inaatupag kundi mga tradisyonal na gawaing ispiritwal) ay KBL—mga paring Kasal-Binyag-Libing.

Ayon sa isang kolum sa magasing Who, ang pakahulugan daw sa NPA na ibinigay ng isang paring taga-Banaue ay New Pastoral Approach. Ayon naman sa isang madreng galing sa Mindanaw, ang tawag daw sa NPA doon ay Nice People Around.

Noong araw, ayaw na ayaw gamitin ng militar ang terminong NPA. Ang ginagamit nila noon ay MAMAO, na ang ibig sabihin daw ay Military Arm, Mao Tsetung Thought.

Ang mga inisyal ng multinasyonal na Colgate-Palmolive Philippines ay kapareho ng sa Communist Party of the Philippines.

Sa Quezon City, ang mga tomador na mahilig sa pulutang inihaw ay may paboritong istambayan na kung tawagin nila’y IBP. Hindi Interim Batasang Pambansa ang beer garden na iyon, kundi Ihaw-Balot Plaza.

Jose F. Lacaba

“Sa Madaling Salita”

Mr. & Ms. Magazine

July 19, 1983

P.S. 2011.
Ang bida sa pelikulang E.T. (Estong Tutong) ay ang yumaong komedyanteng si Chiquito. Ang orihinal na kahulugan ng KBL (baka hindi na alam ng mga post-martial-law babies) ay Kilusang Bagong Lipunan, ang partido ng naghaharing rehimeng militar noong panahong iyon. Ang KKK, na Kataas-taasan, Kagalang-galang na Katipunan noong panahon ni Andres Bonifacio, ay nangangahulugan daw ngayon na Kakampi, Kaklase, Kabarilan o kaya'y Kamag-anak, Kaklase, Kaibigan. Ito raw ang mga inaappoint ni Presidente Noynoy Aquino sa matataas na posisyon sa gobyerno, ayon sa mga kontra-PNoy. Sagot naman ng mga pro-PNoy, ang KKK ay daglat o abbreviation ng Kongresista, Kasama, Kabiyahe, ibig sabihin, ang mga karantso ng dating Presidente Gloria Macapagal-Arroyo, na hakot niya tuwing pupunta siya sa ibang bansa noong siya pa ang nasa Malakanyang.

A FATHER'S LETTER

Since it’s Father’s Day today, I’m reprinting a piece that I wrote for my now-defunct column “Matter of Fact” (Manila Times, November 16, 1996).

  Son & Father, circa 1976

LETTER TO MY SON

TODAY, as I write this, you turn 25. I feel terribly old.

When I was 25, I married your mother, and a few days before I turned 26, you came along. I remember breaking out into a rash after coming home from the hospital the day you were born. It looked like chicken pox, but the doctor said it was just some kind of strong allergic reaction, perhaps brought on by the terror and excitement of becoming a first-time father.

You’ve had a pretty tough time. When you were a two-month-old fetus in your mother’s womb, she had to have part of her ovaries removed because of a spreading tumor, and you survived on the almost daily injections that your mother had to get in order to replace whatever it was that her ovaries used to secrete.

I wasn’t such a bad father in the first few months of your life on earth. I woke up in the middle of the night to mix your formula and sing you to sleep, and I put up with your milky vomit on my shoulder, and I even cleaned up your poo-poo. Greater love than this no father has, that he clean up his son’s poo-poo, gingerly wiping it off the little baby ass with a wet cotton ball.

But before your first birthday, a giant asshole declared martial law, forcing me to abandon both my marital and paternal duties. When we next saw each other, I was in the underground resistance, and it wasn’t an easy thing to take you out to play in the yard or the community playground. And then after that I was just someone behind bars that you visited once a week for nearly two years, and who brainwashed you into replying, when anyone asked where your father was: “Ikinulong ni Marcos.”

So you will understand why, when I finally got out, I was so disoriented, and such a grouch. I easily got angry with you for little things, such as insisting on watching Voltes V instead of joining your mother and me at the dinner table, or wanting to eat nothing but hot dogs. I never really hit you, but I can remember your tears and your terrified screams when I hit the floor beside you with my belt.

You must understand that I had no role model as a father. My own father, though he was caring and really worked to the bone for his family, was employed in the big city and came home to our small town only on irregular weekends. Once he took me and my brother to the local moviehouse to see Gunfight at the OK Corral. I remember that vividly because it was the only movie we ever saw together.

When I was 13, my father died. As the eldest child, I was like a father to my five younger siblings, but that’s not really the same as having a child of your own, being a real father. When you were little, I read Benjamin Spock’s Baby and Child Care, but I can’t seem to remember what I learned from it. All I can remember, for some strange reason, is that Spock opposed the Vietnam war, and he had the same name as this alien character in Star Trek.

Should I have given you condoms when you entered your teens? Should I have had long discussions with you on the nature of imperialism and the military-industrial complex? Should I have fought with the teacher who treated you unfairly or confronted the bully who roughed you up when you decided not to go through with your fraternity application?

Basically, I left you alone. I was bewildered when you joined Bible studies with Christian fundamentalists, nervous when you joined your first protest demonstration, proud when you became president of the College of Arts and Letters student council, amazed that you have taken up mountaineering as a hobby. But basically I left you to your own devices.

That was because I didn’t really know what to do.

When you went to college, I didn’t tell you what course to take. In high school you loved to draw, and I had hoped you would go into fine arts. But you chose to join your mother and me in “this damned profession of writing, where one has to use one’s brains all the time,” to use Ezra Pound’s apt description.

It’s a difficult enough profession as it is, since it can’t give you too many of life’s creature comforts, but it’s doubly tough for you because of the name you carry: Kris Lanot Lacaba. People are always asking how you’re related to the writing Lanots and the writing Lacabas. I can see how that can be such a drag.

Now you’re 25, and I guess your mother and I should congratulate ourselves because you turned out the way you did. You didn’t get into drugs, and you didn’t get into fights, and you eat vegetables, and as far as I know you haven’t got any girl pregnant.

Still, I can’t help thinking that I still don’t know how to go about fathering and parenting. There are many areas of our lives that are closed off to each other, and I don’t know if that’s the way things should be for fathers and sons.

We talk about a lot of things—movies, poetry, green jokes—but somehow we hesitate to talk about things that would force each of us to reveal messy emotions and embarrassing fears and our deepest loves and joys. I don’t know if your being a secretive Scorpio and my being a tactless Sagittarius has something to do with that.

But you’re flesh of my flesh and blood of my blood, and I guess that still counts for something in this world. I know that, if I’m too drunk to drive, I can count on you to drive me home, and you know you can depend on me to answer the phone for you when you’re expecting a call but you need to take a crap.

“Matter of Fact”

Manila Times

November 16, 1996