Edna St. Vincent Millay: TAGSIBOL

Edna St. Vincent Millay
Tagsibol


Ano ang dahilan, Abril, at muli kang bumabalik?
Hindi sapat ang kagandahan.
Hindi mo na ako mapatatahimik sa kulay
Ng mumunting dahong bumubukadkad nang malagkit.
Alam ko ang alam ko.
Mainit ang araw sa aking leeg habang pinagmamasdan ko
Ang mga tinik ng rosas.
Kawili-wili ang amoy ng lupa.
Malinaw na walang kamatayan.
Pero ano ang ibig sabihin niyan?
Ang utak ng tao’y hindi lamang sa loob ng hukay
Kinakain ng uod.
Ang mismong buhay
Ay walang kabuluhan.
Tasang walang laman, hagdang walang patutunguhan.
Hindi sapat na taon-taon, sa bur¢l na ito,
Bumababa ang Abril,
Parang baliw na nagdadadakdak, naghahasik ng bulaklak.


Salin ni Jose F. Lacaba

Mula sa kalipunan kong SA DAIGDIG NG KONTRADIKSIYON: MGA SALING-WIKA (Anvil Publishing, 1991).

Salin ng tulang “Spring.” Mababasa ang orihinal na tula dito:
http://www.poetry-archive.com/m/spring.html

Sa hindi ko malamang dahilan, ayaw gumana ngayong araw na ito, huling araw ng Abril 2010, ang "Add Image" feature ng blogger.com, kaya hindi ko maisama sa post ko ang larawan ng makatang Amerikano na si Edna St. Vincent Millay. May black-and-white photo niya dito:
http://www.english.illinois.edu/maps/poets/m_r/millay/millay.htm

SINING NG PAGTULA

Ngayon, Marso 21, ay Pandaigdigang Araw ng Panulaan, o World Poetry Day, alinsunod sa isang deklarasyon ng UNESCO (United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization). Narito ang aking ambag sa araw na ito.


SINING NG PAGTULA
Ni Jose F. Lacaba


Kung baga
sa palay, ang tula
ay binabayo o kinikiskis,
saka tinatahip, bago
ialok sa madla.

Kung baga
sa bigas, ang tula
ay pinipilian at hinuhugasan
bago isaing.

Panghalo sa kaning-baboy
ang hugas-bigas, patuka
sa manok ang piniling palay,
ibinubudbod sa lupa
ang ipa at bato.
Ang inihahain sa mesa
ay kaning umaaso.

Kung baga sa bigas,
hindi rin naman mainam sa tula
ang sobrang kiskis at kinis.
Malinamnam ang milagrosa,
pero masustansiya
ang bigas na pula.


Mula sa kalipunang SA PANAHON NG LIGALIG (Anvil Publishing, 1991). Muling nalathala sa kalipunang KUNG BAGA SA BIGAS: MGA PILING TULA (University of the Philippines Press, unang limbag 2002, pangalawang limbag 2005).

IN MEMORIAM

Sinulat ko ang tulang ito sa pagitan ng 1983 at 1986--pagkatapos patayin si Ninoy Aquino, bago naganap ang pag-aalsa sa EDSA.

Ang ibang mga binabanggit sa tulang ito ay sina Emmanuel Lacaba, Leo Alto, Florendo "Dodong" Castillo, Eugene Grey, Tony Tagamolila, Lorena Barros, Lerry Nofuente, Charlie del Rosario, Caloy Tayag, Henry Romero, Jun Flores, at Edgar "Edjop" Jopson--mga kakilala, kaibigan, kasama na namatay o naglaho noong panahon ng batas militar.


IN MEMORIAM

Ni Jose F. Lacaba

I

Dumadapa ang talahib
sa hampas ng hangin at ulan,
nanginginig ang dahon ng kamyas.
Masuwerte ako’t may bubong sa aking ulunan
at masasarhan ko ang bintana
kung ako’y maanggihan.
Masuwerte, di tulad ng puno ng bayabas
na susuray-suray, parang babagsak;
di tulad ng mga hinahaplit ng lamig
sa bangketa, sa ilalim ng tulay,
sa loob ng mga dingding na yero’t karton,
o sawali’t kugon,
sa tubuhan at talahiban, sa gubat, bundok at parang.

Masuwerte ako’t nararamdaman ko pa ang lamig.
Marami na ang nilagom ng lamig,
at ang aking dibdib
ay parang niyog na pinupukpok ng mapurol na itak
ngayon, habang ginugunita
silang wala na sa ating piling:
Emmanuel, kapatid;
Leo, bayaw;
Dodong, inaanak;
Eugene, Tony, Lorena, Lerry,
Charlie, Caloy, Henry, Jun,
pati si Edjop na aking tinuya,
oo, pati na rin si Ninoy na pinagdamutan ko ng tiwala,
silang hindi lamang mga pangalan sa lapida
kundi kakilala, kaibigan, kasama
sa litanya ng aking lumbay.

Hindi ko iniluluha ang kanilang pagkamatay.
Ang kamatayan para sa layuning wagas
ay bulaklak ng tagumpay,
tanglaw sa mabatong landas.

II

Nagiging sentimental ba ako?
Pasensiya, ginoo, ganito siguro ang minumulto.
Ganito ang nangyayari kapag
bumabagyo sa labas at walang magawa sa loob ng bahay,
at sa kalooban ay dalawang bato ang nag-uumpugan:
tungkulin at hangarin,
hangarin at tungkulin.
O sabihin nating
tungkulin sa iba at tungkulin
sa sarili. O
sabihin nating hangaring
maging langgam, nangangalap ng makakain
para sa kapwa langgam,
at hangaring maging tipaklong, salaginto,
kumakanta, nagniningning.

Marami na akong narating
sa mga oras na gising,
kung minsan ay nakikihalo
sa mga mano-mano at labulabo, kahit nangangalog
ang tuhod, at kung minsan,
namumulot ng lumot sa mga nalimutang ilog.
Kung saan-saan na ako nahiga’t natulog:
damuhan, batuhan, matigas na lupa,
makitid na bangko, malapad na mesa,
sahig na tabla, may banig, walang banig,
sahig na semento, natatakpan lamang ng diyaryo,
silat-silat na sahig na kawayan,
tinatagos ng alimuom,
kinakalawang na tarima
sa seldang wala pang isang dipa ang bintana.
Ngayon ay nakalatag ako sa kutson,
nababalot ng kumot, nangangarap nang gising.

Hinahalinhan ng hininga
ang haginit ng hangin
habang ginugunita
silang wala na sa ating piling:
Emmanuel, kapatid;
Leo, bayaw;
Dodong, inaanak;
Eugene, Tony, Lorena, Lerry,
Charlie, Caloy, Henry, Jun,
pati na si Edjop na aking tinuya,
oo, pati na rin si Ninoy na pinagdamutan ko ng tiwala.
Sila’y nangarap din nang gising
subalit ang mga pangarap nila’y matalim na bituin.
Ang mga berdugo’t panginoon
ay natakot sa kanilang mga pangarap.
Natakot na baka ang kanilang mga pangarap
ay magkatotoo.
At dahil dito sila’y wala na sa ating piling.

III

Alang-alang sa masaganang dugo
na bumulwak sa batok na pinasok ng punglo,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagsasawalang-kibo.

Alang-alang sa sampal,
suntok, dagok, kulata, pangunguryente ng bayag,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagkikibit-balikat.

Alang-alang sa masakit na hampas
ng batuta sa likod at tubo sa balakang,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagtutulug-tulugan.

Alang-alang sa alambreng tinik
na iginapos nang mahigpit sa tuhod at hita,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagwawalang-bahala.

Alang-alang sa pagkaladkad sa lansangan
ng bangkay na inihulog nang walang kabaong sa hukay,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t walang pakialam.

Alang-alang sa nagitlang mukha
ng buntis na tinadtad ng bala ang tiyan,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagmamaang-maangan.

Alang-alang sa damit na natigmak ng dugo
at pinaknit sa katawan ng ginahasang puri,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagtataingang-kawali.

Alang-alang sa nilalangaw na katawan
at pugot na ulong itinulos sa libis ng nayon,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nag-uurong-sulong.

Alang-alang sa mga kamay na pinutol
para hindi na kailanman makapagpaawit ng gitara,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nagtatakip ng mata.

Alang-alang sa tagilirang binuksan
at pinagpasakan ng utak mula sa biniyak na bungo,
kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t nakahalukipkip, nakayuko.

Kaawaan, patawarin, Panginoon,
ang mga berdugo’t lahat kaming
naglalambitin sa balag ng alanganin,
sapagkat ang bayang naghahangad ng katarungan,
pagdating ng panahon ng paniningil ng utang,
pagdating ng panahong uulan ng luha at dugo,
ay baka hindi na marunong
maawa’t magpatawad,
baka hindi na marunong maawa’t magpatawad.


Mula sa kalipunang SA PANAHON NG LIGALIG (Anvil Publishing, 1991). Muling nalathala sa kalipunang KUNG BAGA SA BIGAS: MGA PILING TULA (University of the Philippines Press, unang limbag 2002, pangalawang limbag 2005).

TULA: PATEROS 1965

Noong Oktubre 2008 ay ipinost ko ang tula kong “Awit sa Ilog Pateros,” na ginamit sa proyektong Tulaan sa Tren. Hanggang ngayon ay may mga estudyanteng nagko-comment pa tungkol sa tulang ito, dahil inilathala pala ito sa teksbuk na Pluma 3, na ginagamit sa third year high school. Wala akong kopya ng librong ito sa aking library, kaya hindi ko alam kung ang mga gumawa ng Pluma 3 ay humingi ng permiso o nagbayad sa paggamit ng tula ko.

Sa ano’t anuman, eto ang isa pang tula tungkol sa Pateros.

Tulad ng tulang “Awit sa Ilog Pateros,” ito’y unang nalathala sa kalipunang Mga Kagila-gilalas na Pakikipagsapalaran: Mga Tulang Nahalungkat sa Bukbuking Baul (Kabbala, 1979; ikalawang edisyon, Office of Research and Publications, Ateneo de Manila University, 1996). Ngayon lang ito muling malalathala.

Nasa pamagat kung kailan ko sinulat ang sonetong ito: 1965. Sa taong iyon ako dapat gumradweyt ng AB English, pero nag-dropout na ako sa Ateneo de Manila pagkatapos ng unang semester ng schoolyear 1964-65. Hindi ko lang matiyak kung sinulat ko ito noong nagtatrabaho na ako sa Philippines Free Press. September 1965 yata ako nagsimula doon.


PATEROS 1965


Hindi humihiyaw ang hanging amihan
pagdala ng dahon sa bintanang bukas.
Patuyuing kahoy ay nakasalansan
sa tabi ng kalyeng winalis maingat.

Tahimik umakyat ang usok ng siga,
magdaang kalesa’y ayaw magmadali,
at ang punongkahoy lang ang gumagawa
ng kaunting ingay, na di naman tili.

Dito, ang matinding sigaw ng panganib,
ang pampasilakbo ng buhay na dugo,
ang apoy ng tula, ay di maririnig.

Hindi man kusa ang pagpasok ko rito,
ito’y tinatanggap ko nang buong-puso.
Pero hinahanap-hanap ko ang gulo.

-- Jose F. Lacaba

POESIYA: Halaw kay William Wantling

POESIYA

Ni Jose F. Lacaba
Halaw kay William Wantling

Tatapatin kita. Kaya kong
gumawa sa pana-panahon

ng mga awiting maindayog at
humabi ng magagandang katagang

pag narinig mo'y mapapatulala ka
sa paghanga--pero, ewan ko,

ang lumalabas ay laging peke.
Parang walang silbi kung minsan

ang tugma at sukat at talinghaga
kung kailangang isalin sa papel ang

totoo, ang tinatawag nating
tunay na buhay. Tulad noong isang

araw. Noong isang araw naroon ako
sa may gulayan namin dito

sa Munti at itong punyetang si
Turko ay lumapit sa karantso namin

at ang sabi, Erning, balita ko
tinitirya mo ang bata ko. Sabi naman

ni Erning, E, ano ngayon? At naglabas
si Turko ng tusok at tinira

si Erning, kaya lang itong si Erning
ay may trey pala sa loob ng kamiseta.

Tumalbog ang tusok ni Turko at
inilabas ni Erning ang tusok niya at

siyempre wala namang trey si Turko at
nahagip siya sa gitna ng dibdib, grabe,

pare, at bumulwak ang dugo sa kanyang
mga labi, pulang-pula, galing

sa baga, at humiga siya sa petsay
at sabi, Tangna. Hindot. Puuutangina.

Hindot. At nagtatawa siya, matagal,
marahan, hanggang mamatay. Ano

ang magagawa ng tugma at sukat at kahit
talinghaga sa ganyang kalintikan?


-----------
Mula sa kalipunan kong Sa Panahon ng Ligalig (Anvil Publishing, 1991).

William Wantling

Mula sa: http://www.eburg.com/%7Evagabond/main/photo8.html

Ang tulang ito ay isa sa walong tula ko na binasa ko noong Mayo 15, 2009, nang maimbita akong magbigay ng short talk with poetry reading para sa mga medium-security prisoners sa Camp Sampaguita ng New Bilibid Prison (NBP) sa Muntinlupa, Metro Manila. Ang nasabing mga bilanggo ay mga estudyante ng isang “kolehiyo sa loob ng kulungan” ng Camp Sampaguita. Ang aking maikling pananalita at pagbabasa ng mga tula ay inisponsor ng Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) at National Book Development Board (NBDB), bilang bahagi ng kanilang programang UNLAK, o UMPIL-NBDB Lakbay-Awtor para sa Kabataan. Sinamahan ako sa Bilibid nina Mike Coroza ng UMPIL at Bong Versoza ng NBDB.

Nagkataon na ngayon ding buwan ng Mayo—specifically, sa petsang Mayo 2—ang ika-35 anibersaryo ng pagkamatay ng makatang Amerikanong si William Wantling, may-akda nitong tulang hinalaw o inadapt ko.

Ang tulang “Poetry,” ang orihinal sa Ingles ni William Wantling, ay mababasa dito:
http://www.uiowa.edu/~c008055/introductorypoems.html

Si Wantling, na ipinanganak noong Nobyembre 23, 1933, ay isang dating Marine na nasugatan sa digmaan sa Korea at nang bumalik sa Estados Unidos ay nalulong sa droga. Possession ng droga isa sa mga naging dahilan ng pagkakakulong niya nang limang taon at kalahati sa San Quentin Prison, at overdose sa droga ang naging dahilan ng pagkamatay niya noong 1974 sa edad na 41.

Bagamat hindi kasing-sikat nina Allen Ginsberg at Lawrence Ferlinghetti, si Wantling ay kinikilala na isa sa mga nangungunang Beat poets. Ayon sa manunulat na si Yann Lovelock: “Amidst a life of petty crime and psychic disturbances, [Wantling] made a name for himself as one of the most respected poets of the underground, writing directly out of his experience. He was Kerouac’s hipster saint incarnate…. He is Mailer’s ‘White Negro,’ the violent product of intolerable times and conditions whose unrestrained reaction against them will ultimately destroy the state of directed violence we call by the name of civilisation.”

Mababasa dito ang artikulo ni Yann Lovelock tungkol kay William Wantling:
http://www.poetrymagazines.org.uk/magazine/record.asp?id=5743

Minimithi (Desiderata)

I started this kapetesapatalim blog exactly a year ago today, on February 16, 2008, with the posting of my spoken-word piece, “Tagubilin at Habilin.” My prose poem, recorded by Armida Siguion-Reyna in Pop Lola (Viva Records, 2003), was admittedly inspired by, among others, the prose poem “Desiderata.” So now here’s my much older Tagalog translation/adaptation of “Desiderata” itself.

The translation was originally commissioned by Benjamin Ramos in the late 1980s, and was first published in my book of poetry translations, Sa Daigdig ng Kontradiksiyon: Mga Saling-wika (Anvil Publishing, 1991).

In my book, I attributed this prose poem to Anonymous, because that's how it was attributed in all published versions back then. But I have since learned that it has an author, Max Ehrmann.

My original translation, as published in Sa Daigdig ng Kontradiksiyon, hewed close to the original text. With my recent preoccupation with song adaptations, or salinawit, I decided to add on the sung refrain used in the spoken-word version of the prose poem recorded by Les Crane in 1971.

Cover of the 1976 edition of
The Desiderata of Happiness,
"a collection of philosophical poems"
by Max Ehrmann.
Photo from Wikipedia.

MINIMITHI
(DESIDERATA)

Mula sa teksto ni Max Ehrmann (sinulat noong 1927) at kasama ang sung refrain sa bersiyong isinaplaka ni Les Crane. Maaring awitin ang koro dito sa himig ng sung refrain sa plaka ni Les Crane.

Salin: Pete Lacaba


(KORO)
Ikaw ay supling ng sanlibutan.
Katulad ng bituin,
May liwanag kang taglay.
(Minimithi… minimithi… minimithi…)

LUMAKAD NANG MAHINAHON

Sa gitna ng ingay at pagkukumahog, at alalahanin
Ang kapayapaang maaaring makuha sa katahimikan.

Walang isinusuko hanggat maaari,
Pakitunguhan nang mabuti ang lahat ng tao.

Sabihin ang iyong katotohanan nang tahimik at malinaw;
At makinig sa iba, kahit sa nakayayamot at mangmang;
Sila man ay may kasaysayan.

Iwasan ang mga taong mabunganga at palaaway,
Sila'y ikinaiinis ng kalooban.

Kung ihahambing mo ang sarili sa iba,
Baka yumabang ka o maghinanakit; sapagkat laging
May lilitaw na mas mahusay o mas mahina sa iyo.

(KORO)
Ikaw ay supling ng sanlibutan.
Katulad ng bituin,
May liwanag kang taglay.
At anupaman ang iyong gawin,
Itong sanlibutan ay narito
Sa paligid mo.

Ikalugod ang iyong mga tagumpay at saka mga balak.

Manatiling interesado sa iyong hanapbuhay,
Gaano man kaaba; ito'y tunay na ari-arian
Sa pabago-bagong kapalaran ng panahon.

Maging maingat sa iyong negosyo;
Sapagkat ang daigdig ay puno ng panlilinlang.
Subalit huwag maging bulag sa kabutihang makikita.
Maraming nagsisikap na makamit ang mga adhikain; at sa lahat ng dako,
Ang buhay ay puno ng kabayanihan.

Maging tapat sa sarili. Higit sa lahat, huwag magkunwari.
Huwag ding libakin ang pag-ibig:
Sapagkat sa harap ng lahat ng kahungkagan at kawalang-pag-asa,
Ito'y lagi't laging sumisibol, tulad ng damo.

Tanggapin nang mabuti ang mga payo ng katandaan,
Buong-giliw na isuko ang mga bagay-bagay ng kabataan.

Pag-ibayuhin ang lakas ng loob,
Ito’y pananggalang laban sa biglaang kasawian.
Subalit huwag ikaligalig ang mga haka-haka.

Maraming pangamba ang likha ng pagod at pangungulila.

Bagamat kailangan ang sapat na disiplina,
Maging magiliw sa sarili.

(KORO)
Ikaw ay supling ng sanlibutan.
Katulad ng bituin,
May liwanag kang taglay.
At anupaman ang iyong gawin,
Itong sanlibutan ay narito
Sa paligid mo.

Kung gayon, pakisamahan ang Panginoon,
Anuman ang pananaw mo sa kanya.
At anuman ang iyong pinagkakaabalahan at minimithi,
Sa maingay na kalituhan ng buhay,
Pakisamahan ang iyong kaluluwa.

Sa kabila ng lahat ng pagkukunwari, kabagutan, at gumuhong pangarap,
Maganda pa rin ang daigdig.

Mag-ingat. Sikaping lumigaya.

(KORO)
Ikaw ay supling ng sanlibutan.
Katulad ng bituin,
May liwanag kang taglay…

Ikaw ay supling ng sanlibutan.
Katulad ng bituin,
May liwanag kang taglay…

Ikaw ay supling ng sanlibutan.
Katulad ng bituin,
May liwanag kang taglay…



NOTES:

From the Alt.Usage.English FAQ:

"Desiderata" was written in 1927 by Max Ehrmann (1872-1945). In 1956, the rector of St. Paul's Church in Baltimore, Maryland, used the poem in a collection of mimeographed inspirational material for his congregation. Someone who subsequently printed it asserted that it was found in Old St. Paul's Church, dated 1692. The year 1692 was the founding date of the church and has nothing to do with the poem.

(Salamat sa kapatid kong si Billy na nagbigay ng impormasyon sa itaas.)


From Wikipedia, the online encyclopedia:

Max Ehrmann (September 26, 1872 - September 9, 1945) was an attorney from Indiana, and was best known for writing the prose poem "Desiderata" (Latin: "things desired as essential") in 1927.

Ehrmann, who was of German descent, received a degree in English from DePauw University, followed by a degree in Philosophy from Harvard University. He then returned to his hometown of Terre Haute, Indiana to practice law. Eventually this led him to work in his family's meatpacking business and in the overalls manufacturing industry. At the age of 41, Ehrmann decided to become a writer instead. At the age of 55, he wrote Desiderata, which achieved fame only after his death.


Also from Wikipedia:

Les Crane (born Lesley Stein - December 3, 1933 – July 13, 2008) was a radio announcer and television talk show host, a pioneer in interactive broadcasting who also scored an unexpected spoken word hit with his 1971 recording of the poem Desiderata, winning a "Best Spoken Word" Grammy for his efforts…

A parody of Desiderata by National Lampoon on their comedy album, Radio Dinner (1972), went on to fame via the Dr. Demento and Howard Stern radio shows. Called Deteriorata and voiced by Norman Rose, the parody declared to listeners that "you are a fluke of the universe. You have no right to be here. And whether you can hear it or not, the universe is laughing behind your back." Melissa Manchester, then a little-known session singer, performed the gospel-tinged background vocals.

When asked about the recording during an interview by the Los Angeles Times in 1987, Crane replied, "I can't listen to it now without gagging." He admitted to being much fonder of the National Lampoon version.

Brecht: KALAYAAN ANG KANIN NG BAYAN

Narito ang isa pang tula ni Bertolt Brecht na nabanggit ko sa huli kong post. Hinalaw ko ito, o in-adapt, sa halip na tuwirang isinalin. Ang salin nito sa Ingles ay tungkol sa hustisya sa halip na kalayaan, at may pamagat na “The Bread of the People” (“Das Brot des Volkes” sa orihinal na Aleman).

Bago siya nagretiro bilang Supreme Court chief justice, binanggit ni Hilario Davide ang tula ni Brecht sa isang talumpating binigkas sa isang international judicial conference. Sabi ni Davide: “Verily, good government depends upon a good judiciary…. Through networking in judicial reform, we shall make justice the strong foundation for national, regional, and even global progress, prosperity, and stability. We will make [justice] the bread of the people, in the words of Bertolt Brecht.”

For the full text of the Manila Bulletin news report on Davide’s speech, go to: <http://www.mb.com.ph/issues/2005/11/29/MAIN2005112950428.html>


Kalayaan ang kanin ng bayan

Halaw kay Bertolt Brecht

Kalayaan ang kanin ng bayan.
Kung minsan ito’y marami, kung minsan ay kulang;
kung minsan ay masarap, kung minsan ay walang lasa.
Kung kulang ang kanin, laganap ang gutom;
kung walang lasa, laganap ang ligalig.

Kung ang kanin ay isinaing
mula sa bigas na luma, bukbukin, mabato
at hindi inalisan ng palay,
hindi iyan dapat ihain sa tao.
Bagay lang diyan ay gawing kaning-baboy.

Sinaing, sinangag, sampurado,
lugaw, ampaw, pinipig, biko, aroskaldo--
kahit ano ang gawin mo sa bigas,
kung niluto nang walang pagmamahal sa kakain,
hindi mabubusog, hindi masisiyahan ang kakain.

Kung masarap ang kanin,
kahit walang ulam, kahit walang mapagdildilang asin,
puwede nang pagtiyagaan.

Kung kailangan ang kanin araw-araw,
kailangan din ang kalayaan
at hindi lamang tatlong beses sa isang araw.
Panahon man ng tagtuyot o panahong masagana,
kailangan ang kanin ng kalayaan.
At ang dapat magsaing
ay mismong ang bayang kakain.

Bigyan ang bayan ng kanin ng kalayaan
araw-araw,
masarap, marami, araw-araw.

--Halaw ni Jose F. Lacaba

Nalathala sa kalipunan kong Sa Panahon ng Ligalig: Tula, Awit, Halaw (Anvil Publishing, 1991). Out of print na rin ang librong ito.

Ang pinagbatayan ko ng aking halaw ay ang tekstong nasa librong Bertolt Brecht Poems 1913-1956, edited by John Willett and Ralph Manheim with the cooperation of Erich Fried. The book lists a group of translators on the contents page, but does not specify who translated which poem.

Narito ang unang stanza ng saling Ingles:

THE BREAD OF THE PEOPLE
By Bertolt Brecht

Justice is the bread of the people.
Sometimes it is plentiful, sometimes it is scarce.
Sometimes it tastes good, sometimes it tastes bad.
When the bread is scarce, there is hunger.
When the bread is bad, there is discontent.

The full text of the English translation can be read here: <http://www.bilkent.edu.tr/~yeldane/brecht.htm>.

Brecht: SA MGA IPAPANGANAK SA HINAHARAP

The closing film of the recent Active Vista filmfest, as I mentioned in an earlier blog, was Signos, a 40-minute super-8 documentary made circa 1985 by the Concerned Artists of the Philippines. Although the filmfest flyers describe this as a film “by Mike de Leon,” the film itself, in its end credits, attributes authorship to a collective body: “Pelikula nina Mike de Leon, Jose F. Lacaba, Sylvia Mayuga, Ricardo Lee, Ding Achacoso, Joe Cuaresma, Lito Tiongson, Jovy Zarate.”

I got to see Signos again on DVD, just a few days before the Active Vista filmfest, and about 23 years after the documentary was made. I must confess I can no longer remember what exactly my contribution to the project was, but I guess, on the basis of the film itself, that it consisted primarily of my translation of a Bertolt Brecht poem, “Sa mga Ipapanganak sa Hinaharap,” which was used as a voice-over in lieu of a narration. The poem reader is not credited in the film, but I understand that the voice heard in various sequences belongs to Peping Almojuela, who, along with Mike de Leon, is credited as my co-writer on Sister Stella L.

Coincidentally, just a few days before the Active Vista screening of Signos, I had been asked to read my translation of this same poem at a small gathering sponsored by the Institute of Political Studies, a nongovernment organization. My reading of that translation—along with “Kalayaan ang Kanin ng Bayan,” my adaptation, or halaw, of another Brecht poem—served as the front act for a talk on Brecht given by David Adamson, a stage actor and Brecht specialist from Australia.

Here's the poem, originally titled “An die Nachgeborenen” in German, and variously translated into English as “To Posterity” and “To Those Who Follow in Our Wake.”


Sa mga ipapanganak sa hinaharap

Ni Bertolt Brecht


Talagang madilim itong aking panahon.
Ang pagsasabi ng tapat ay katangahan. Ang makinis na noo
Ay tanda ng walang pakiramdam. Ang tumatawa
Ay hindi pa nakakarinig
Sa masamang balita.

Ano bang panahon ito, na
Ang mag-usap tungkol sa punongkahoy ay halos isang krimen
Pagkat ito’y pananahimik tungkol sa napakaraming kabuktutan!
Ang isang iyon na kampanteng tumatawid ng kalye
Ay hindi kaya nakalimot na sa kanyang mga kaibigang
Nagigipit?

Totoo: kumikita pa rin ako.
Pero maniwala kayo: aksidente lang ito. Wala
Akong ginawa na nagbibigay sa akin ng karapatang magpakabusog.
Nagkataon lang na hindi ako ginalaw. (Pag ubos na ang suwerte ko,
Lagot ako.)

Sabi nila: Kumain at uminom! Pasalamat at meron!
Pero paano ako makakakain at makakainom, kung
Ang pagkain ko’y inagaw sa nagugutom at
Ang tubig ko’y pag-aari ng namamatay sa uhaw?
Pero kumakain ako’t umiinom.

Gusto ko ring maging matalino.
Sa mga lumang libro mababasa kung ano ang katalinuhan:
Ang umiwas sa gulo ng mundo at mamuhay sa maikling panahon
Nang walang pangamba,
Huwag maging marahas,
Gantihan ng kabutihan ang kasamaan,
Maging manhid sa mga pagnanasa--
Iyan ay itinuturing na katalinuhan.
Lahat ng ito’y hindi ko magagawa:
Talagang madilim itong aking panahon.


II

Dumating ako sa lunsod sa panahon ng kaguluhan
Nang laganap ang gutom.
Naratnan ko ang mga tao sa panahon ng himagsikan
At naghimagsik akong kasama nila.
Sa gayon lumipas ang panahong
Kaloob sa akin sa daigdig.

Kumain ako sa pagitan ng mga labanan.
Natulog ako sa pagitan ng mga mamamatay-tao.
Ang pag-ibig ay binale-wala ko
At ang kalikasan ay hindi ko pinagtiyagaan.
Sa gayon lumipas ang panahong
Kaloob sa akin sa daigdig.

Mga kalye’y patungong kumunoy noong aking panahon.
Isinuplong ako sa berdugo ng aking pananalita.
Wala akong gaanong magawa. Pero kung wala ako,
Napapanatag ang mga naghahari: umasa ako diyan.
Sa gayon lumipas ang panahong
Kaloob sa akin sa daigdig.

Kulang ang lakas. Ang patutunguhan
Ay malayong-malayo,
Malinaw na natatanaw pero malamang
Na hindi ko mararating.
Sa gayon lumipas ang panahong
Kaloob sa akin sa daigdig.


III

Kayong lilitaw mula sa baha
Na lumunod sa amin,
Kung pag-uusapan ninyo ang aming mga kahinaan,
Isipin
Din ang madilim na panahon
Na inyong natakasan.

Pagkat kami, na mas madalas magpalit ng bayan kaysa sapatos,
Ay dumaan sa tunggalian ng mga uri, nanlulumo
Kung may pambubusabos lamang at walang paghihimagsik.

At alam na alam namin:
Pati ang galit sa kaapihan
Ay nakakasira ng mukha.
Pati ang ngitngit sa pambubusabos
Ay nagpapagaspang ng boses. Ay, kami
Na nagmithing magpunla ng pakikipagkaibigan
Ay hindi naging mapagkaibigan.

Pero kayo, pagdating sa wakas ng panahong
Ang tao ay matulungin sa kapwa-tao,
Sa paggunita sa amin
Ay maging mapagpasensiya.

--Salin sa Pilipino ni Jose F. Lacaba

Mula sa kalipunang Sa Daigdig ng Kontradiksiyon: Mga Salingwika (Anvil Publishing, Maynila, 1991).

Ang ginawa kong salin sa Pilipino ay batay sa ilang saling Ingles na hindi ko na maalala kung sino-sino ang gumawa, pero nakinabang din ako sa ilang mungkahi at impormasyon na ibinigay ni Mike de Leon. Nag-aral sa Germany si Mike, at noong panahon iyon (baka hanggang ngayon) ay matatas siya sa German.

ANG MGA WALANG PANGALAN

Nahilingan akong basahin ang lumang tulang ito sa isang programa sa Bantayog ng mga Bayani, Quezon City, noong Setyembre 21, 2008, bilang paggunita sa ika-36 na anibersaryo ng deklarasyon ng batas militar, o martial law.

Ang tula ay alay kay Leonor Alay-ay, drayber ng lider-manggagawa at abugadong si Rolando Olalia. Pinaslang si Olalia noong Nobyembre 13, 1986, siyam na buwan pagkaraan ng pag-aalsa sa EDSA na nagpabagsak sa rehimeng militar ni Ferdinand Marcos. Kasama niyang pinaslang ang kanyang drayber, na ni hindi pinangalanan sa ilang ulat, tulad ng report na ito ng Time Magazine noong Nobyembre 24, 1986: "On Thursday the stabbed and bullet-riddled bodies of Rolando Olalia, the president of the People's Party and the leader of the country's largest labor federation, and his driver were found beside a Manila highway."

Bagamat si Lando Olalia ang personal kong kakilala, naisipan kong sumulat ng tula tungkol sa hindi ko nakilalang si Leonor Alay-ay at tungkol sa iba pang katulad niyang hindi nakilala sa pangalan, at hanggang ngayon ay hindi kinikilala sa mga parangal para sa mga bayani at martir na nagbuwis ng buhay noong panahon ng batas militar. Alam kong hindi mamasamain ni Ka Lando na siya, ang bida sa mga diyaryo noong panahong iyon, ay hindi bida sa tulang ito.


Ang mga walang pangalan
Alay kay Leonor Alay-ay, drayber


Nalalaman na lamang natin
ang kanilang mga pangalan
kung sila’y wala na.
Subalit habang nabubuhay,
sila’y walang mga pangalan,
walang mukhang madaling tandaan.
Hindi sila naiimbitang
magtalumpati sa liwasan,
hindi inilalathala ng pahayagan
ang kanilang mga larawan,
at kung makasalubong mo sa daan,
kahit anong pamada ang gamit nila
ay hindi ka mapapalingon.

Sila’y walang mga pangalan,
walang mukhang madaling tandaan,
subalit sila ang nagpapatakbo
sa motor ng kilusang mapagpalaya.
Sila ang mga paang nagmartsa
sa mga kalsadang nababakuran
ng alambreng tinik,
sila ang mga bisig na nagwagayway
ng mga bandila ng pakikibaka
sa harap ng batuta at bala,
sila ang mga kamaong
nagtaas ng nagliliyab na sulo
sa madilim na gabi ng diktadura,
sila ang mga tinig na sumigaw
ng “Katarungan! Kalayaan!”
at umawit ng “Bayan Ko”
sa himig na naghihimagsik.
Sa EDSA sa isang buwan ng Pebrero,
sila ang nagdala ng mga anak
at nagbaon ng mga sanwits
at humarap sa mga tangke
nang walang armas kundi dasal,
habang nasa loob ng kampo,
nagkakanlong, ang mga opisyal
na armado ng Uzi.

Wala silang mga pangalan,
walang mukhang madaling tandaan,
itong mga karaniwang mamamayan,
pambala ng kanyon at kakaning-itik,
na matiyagang kumilos at
tahimik na nagbuklod-buklod at
magiting na lumaban
kahit kinakalambre ng nerbiyos,
kahit kumakabog ang dibdib.

Wala silang mga pangalan,
walang mukhang madaling tandaan,
subalit sila’y
naglingkod sa sambayanan
kahit hindi kinukunan ng litrato,
kahit hindi sinasabitan ng medalya,
kahit hindi hinaharap ng pangulo.
Sila’y naglingkod sa sambayanan,
walang hinahangad
na luwalhati o gantimpala
kundi kaunting kanin at ulam,
kaunting pagkakakitaan,
bubong na hindi pinapasok ng ulan,
damit na hindi gula-gulanit,
ang layang lumakad
sa kalsada tuwing gabi
nang hindi sinusutsutan ng pulis
para bulatlatin ang laman ng bag,
isang bukas na may pag-asa’t aliwalas
para sa sarili at sa mga anak,
isang buhay na marangal
kahit walang pangalan,
kahit walang mukhang madaling tandaan.


--Jose F. Lacaba

Mula sa kalipunang Sa Panahon ng Ligalig (Anvil Publishing, Maynila, 1991). Out of print na ang librong ito.

TULAAN SA TREN 2: "Awit sa Ilog Pateros"

Ito ang ikalawang tula ko na ginamit sa proyektong Tulaan sa Tren. Ang nagrekord naman nito ay ang young star na si Matt Evans.

Kung hindi ako nagkakamali ay nasa kolehiyo pa ako nang sulatin ko ito, bandang 1963 o 1964. Ang Pateros noon ay isa pang munisipalidad sa probinsiya ng Rizal. Ngayon ay bahagi na ito ng Metro Manila, at hindi mo na makikita ang Ilog Pateros sa kakapalan ng waterlily na tumatakip sa tubig. (Ako naman, natuto ring lumangoy--noong may asawa't anak na ako. Sa dagat at swimming pool na ako natuto.)


AWIT SA ILOG PATEROS


Tagailog ay di natutong lumangoy:
sa hiya’y matinis itong aking taghoy.
O Ilog Pateros, agos na marahan,
ang paliwanag ko ay iyong pakinggan.

Oo, kung umagang bagong gising tayo,
ginto kang gayuma sa mga tulad ko,
at sa hapon naman, paghimlay ng araw,
ang lambong mo’y pilak na nakasisilaw.

Pero sa pagitan ng umaga’t gabi,
ano ang iyong maipagmamalaki?
Putik kang malapot, tahanan ng suso,
lubluban ng kalabaw, tinta ka’t tanso.

Waterliling ugat ay makutong buhok,
bituka’t atay ng dagang nabubulok,
naglalahong bula ng sabong panlaba,
tae ng tao at tambak na basura--

ito at iba pa, O Ilog Pateros,
ay dalang lagi ng marahan mong agos.
At akong bata pa’y masyadong pihikan,
aasahan bang matuto ng languyan?

-- Jose F. Lacaba

Tulad ng tulang “Ang mga Kagila-gilalas na Pakikipagsapalaran ni Juan de la Cruz,” ito’y unang nalathala sa kalipunang Mga Kagila-gilalas na Pakikipagsapalaran: Mga Tulang Nahalungkat sa Bukbuking Baul (Kabbala, 1979; ikalawang edisyon, Office of Research and Publications, Ateneo de Manila University, 1996). Muli rin itong nalathala sa kalipunang Kung Baga sa Bigas: Mga Piling Tula (University of the Philippines Press, unang limbag, 2002; ikalawang limbag, 2005).

TULAAN SA TREN: "Kagila-gilalas"

Isa sa mga poster ng TULAAN SA TREN:
Chin-Chin Gutierrez, binabasa ang
EDAD MEDYA, kalipunan ng mga tula ni Jose F. Lacaba

Kung nakakasakay kayo nitong mga nakaraang buwan sa linyang Santolan (Pasig)-Divisoria ng LRT, maaaring narinig ninyo sa public-address system—sa istasyon at sa loob ng tren mismo—ang ilang tula sa Pilipino at Ingles na binabasa ng mga celebrity. Maaaring nabasa rin ninyo ang ilang excerpts, o siniping linya ng mga tulang iyon, na nakaimprenta sa maliliit na poster na nakapaskel sa loob ng tren.

Bahagi ito ng proyektong tinatawag na Tulaan sa Tren, na inilunsad noong Agosto 9, 2008, ng National Book Development Board (NBDB) at ng Light Rail Transit Authority (LRTA). Layunin ng proyekto na ilapit ang panulaang Pilipino sa publikong sumasakay sa tren. Ayon kay Attorney Andrea Pasion-Flores, NBDB executive director: “We hope that not a few of the people who experience the poems realize that Philippine literature is something we can all be proud of, and that they will look up the authors, whose works we featured, to discover more treasures.”

Kabilang sa mga celebrity na nagrekording ng mga tula sina Edu Manzano, Miriam Quiambao, Nikki Gil, Matt Evans, Lyn Ching-Pascual, Romnick Sarmienta, Rhea Santos, Christine Bersola-Babao, Chin-Chin Gutierrez, and Harlene Bautista.

Kabilang naman sa humigit-kumulang sa 33 makatang may tulang nasali sa proyekto sina Nick Joaquin, Rio Alma, Bienvenido Lumbera, Gemino H. Abad, Amado V. Hernandez, Danton Remoto, Emmanuel Torres, Federico Licsi Espino Jr., Jesus Manuel Santiago, Lamberto Antonio, Marjorie Evasco, Rogelio Mangahas, Teo Antonio, Vim Nadera, at Marra PL. Lanot. Kasama din siyempre si Jose F. Lacaba, na sa list of authors (arranged alphabetically by first name) ay napagitnann nina Jose Corazon de Jesus, sa isang banda, at nina Jose Garcia Villa at Jose Rizal, sa kabilang banda.

Narito ang isa sa mga tula kong kasali sa Tulaan sa Tren, binasa ni Romnick Sarmenta. Nang humingi ang NBDB ng permiso na isali ang tulang ito, tinanong ko sila sa email: “Are you sure you want ‘Kagila-gilalas’? For one thing, it's a long poem, and I’m not sure it will fit into your train posters. For another thing, it contains the word ‘libog,’ so it might not be considered for general patronage, and the LRT might get into trouble with pro-censorship groups.”

Excerpts nga lang ng tula ang inilabas sa posters, pero, in fairness, nirekord nila ang buong tula, kasama ang salitang “libog.”


ANG MGA KAGILA-GILALAS
NA PAKIKIPAGSAPALARAN
NI JUAN DE LA CRUZ

Isang gabing madilim
puno ng pangambang sumakay sa bus
si Juan de la Cruz
pusturang-pustura
kahit walang laman ang bulsa
BAWAL MANIGARILYO BOSS
sabi ng konduktora
at minura
si Juan de la Cruz.

Pusturang-pustura
kahit walang laman ang bulsa
nilakad ni Juan de la Cruz
ang buong Avenida
BAWAL PUMARADA
sabi ng kalsada
BAWAL UMIHI DITO
sabi ng bakod
kaya napagod
si Juan de la Cruz.

Nang abutan ng gutom
si Juan de la Cruz
tumapat sa Ma Mon Luk
inamoy ang mami siopao
hanggang sa mabusog.
Nagdaan sa Sine Dalisay
tinitigan ang retrato ni Chichay
PASSES NOT HONORED TODAY
sabi ng takilyera
tawa nang tawa.

Dumalaw sa Kongreso
si Juan de la Cruz
MAG-INGAT SA ASO
sabi ng diputado.
Nagtuloy sa Malakanyang
wala namang dalang kamanyang
KEEP OFF THE GRASS
sabi ng hardinero
sabi ng sundalo
kay Juan de la Cruz.

Nang dapuan ng libog
si Juan de la Cruz
namasyal sa Culiculi
at nahulog sa pusali
parang espadang bali-bali
YOUR CREDIT IS GOOD BUT WE NEED CASH
sabi ng bugaw
sabay higop ng sabaw.

Pusturang-pustura
kahit walang laman ang bulsa
naglibot sa Dewey
si Juan de la Cruz
PAN-AM BAYSIDE SAVOY THEY SATISFY
sabi ng neon.
Humikab ang dagat na parang leon
masarap sanang tumalon pero
BAWAL MAGTAPON NG BASURA
sabi ng alon.

Nagbalik sa Quiapo
si Juan de la Cruz
at medyo kinakabahan
pumasok sa simbahan
IN GOD WE TRUST
sabi ng obispo
ALL OTHERS PAY CASH.

Nang wala nang malunok
si Juan de la Cruz
dala-dala'y gulok
gula-gulanit na ang damit
wala pa ring laman ang bulsa
umakyat
sa Arayat
ang namayat
na si Juan de la Cruz.
WANTED DEAD OR ALIVE
sabi ng PC
at sinisi
ang walanghiyang kabataan
kung bakit sinulsulan
ang isang tahimik na mamamayan
na tulad ni Juan de la Cruz.

---Jose F. Lacaba

Unang nalathala ang tulang ito sa kalipunang Mga Kagila-gilalas na Pakikipagsapalaran: Mga Tulang Nahalungkat sa Bukbuking Baul (Kabbala, 1979; ikalawang edisyon, Office of Research and Publications, Ateneo de Manila University, 1996). Muling nalathala sa kalipunang Kung Baga sa Bigas: Mga Piling Tula (University of the Philippines Press, unang limbag, 2002; ikalawang limbag, 2005).

Salin: HUNYO ni Shi Tao

Today's Lifestyle Arts & Books section of the Philippine Daily Inquirer (August 11, 2008) has an article, "Writers worldwide hold own Olympics 'relay' for freedom," about a "poem relay" on behalf of the imprisoned Chinese poet Shi Tao. "The relay seeks to produce translations of Shi's poem 'June,'" according to the unbylined Inquirer article.

June 4, 1989, was the date of the Tiananmen massacre. Shi Tao is serving 10 years in prison for supposedly "revealing state secrets abroad"--specifically, because he circulated an email that exposed the the Chinese propaganda department's instructions to the Chinese media on how to cover the 15th anniversary of the Tiananmen incident.

I don't know if there's already an existing Tagalog translation of the poem. I haven't surfed the Internet yet. For all it's worth, here's my translation, based on the English translation published by the Inquirer:


HUNYO
ni Shi Tao

Ang buong buhay ko
Ay hindi kailanman lalagpas sa Hunyo.
Hunyo nang mamatay ang aking puso,
Hunyo nang mamatay ang aking poesiya,
Hunyo nang mamatay ang aking iniibig
Nang dumanak sa lupa ang dugo ng pag-ibig.

Hunyo, sinusunog at tinutuklap ng araw ang aking balat,
Inilalantad ang tunay na kalikasan ng aking sugat.
Hunyo, lumalangoy sa dagat na pinapula ng dugo
Ang mga isdang naghahanap ng lugar na matutulugan.
Hunyo, umiikot ang mundo, natatahimik ang mga ilog,
Natatambak ang mga liham na hindi maipadala sa mga patay na.


Salin sa Pilipino ni Jose F. Lacaba
Batay sa saling Ingles ni Chip Rolley


(Ang nagsalin sa Pilipino ay naging bilanggong pulitikal sa Kampo Crame nang halos dalawang taon, 1974-76, noong panahon ng batas militar.)

Salin at halaw: Jose Garcia Villa

Ngayong araw na ito, Agosto 5, ang centennial ng kapanganakan ni Jose Garcia Villa, Pambansang Alagad ng Sining sa Panitikan (National Artist for Literature.) Bilang paggunita sa kanyang centennial, narito ang mga matagal ko nang isinalin at hinalaw na mga tula niya.

(Sa kasamaang palad, ay ginagawang flush left nitong Blogger ang lahat ng linya, inaalis ang additional spaces at indentions, kaya hindi nasusunod ang actual placement ng mga linyang hindi flush left. Hindi ko pa alam kung paano ito aayusin.)


JOSE GARCIA VILLA
3 SALIN, 1 HALAW NI JOSE F. LACABA


------------------------------------------------------------
WIKA NG DIYOS, "GUMAWA AKO NG TAO"
ni Jose Garcia Villa


Wika ng Diyos, "Gumawa ako ng tao
Mula sa putik--
Sa kislap niya sarili’y inikit
sa ningning na nakaliliyo

Hanggang siya’y gintong makinang
At O
Kay rikit niyang pagmasdan!
Pero hawak niya’y isang pana

Nakatutok sa akin na sa kanya’y
Lumikha. At wika ko,
‘Ikaw ba ay papatay
Sa akin na pinagmulan mo?’

At nagsalita siya ang taong ginto:
‘Hindi
Kita papatayin. Sinusukat
Lamang kita. Magtigil

Ka.’ At siya ko ngang ginawa.
Pero ako’y mausisa
Tungkol sa maharlikang ito.
‘Ano ang ngalan mo?’--‘Ginoo! Henyo.’"


------------------------------------------------------------
PAG-ANYAYA NG TIGRE
ni Jose Garcia Villa


Pag-anyaya ng tigre sa bakasyon.
Ito’y di kahambugan kundi disiplina.
Talambuhay mo’y magiging maringal.

Simulan mo nang magningning, Agustin.
Itapon ang mga ibon, lumipat sa tigre.
Simulan mo nang magningning, Agustin.

Anumang tigre ng anumang kulay
Tulad ng hiyas anumang bato’y
Liyab palagi ng umagang tunay.

Panauhin ay makinang, kauri ni Blake.
May-bahay ay maginoo, mata ni Kamatayan.
Kung gagawin mo ito’y iyong babasagin

Ang mga munting relihiyon para sa akin.
Mag-anyaya ka ng tigre sa bakasyon,
Simulan mo nang magningning, Agustin.


------------------------------------------------------------
NANG AKO’Y SINLAKI LAMANG NG MALAKING BITUIN
ni Jose Garcia Villa


Nang,ako’y,sinlaki,lamang,ng,isang,malaking,
Bituin,sa,sarili’y,sinimulan,kong,sulatin,ang,
Aking,
Teolohiya,
Ng,rosas,at,

Tigre: hanggang,papagliyabin,ako,ng,kanilang,
Dalisay,at,Poot. Noon,ako,naging,kakila-
Kilabot,
At,lubhang,
Magiliw: lubhang,

Madilim,subalit,lubhang,Maningning: isang,
Mata,ang,sumibol,sa,loob,ko: dala’y,Panagimpan,
Kanyang,
Ginto,at,ang
Kanyang,digma. Noon,

Ko,nalaman,na,hindi,ang,Poon,ang,aking,Manlilikha!
--Hindi,Siya,ang-Di-Isinilang--nakita,kong,
Ang,
Manlilikha,
Ay,ako--at,

Ako’y,nagsimulang,Mamatay,ako’y,nagsimulang,Yumabong.



------------------------------------------------------------
HINDI KO NA MARINIG
Halaw kay Jose Garcia Villa


Hindi ko na marinig
ang tinig ng pag-ibig
Hindi na bumubukas
ang kanyang labi. Salat
sa awitin ang ibon.
Namumutla ang apoy.
Rosas na bagong-pitas
ay naluluoy agad.
Hindi na umiihip
ang hangin. Natahimik
na ang mga kampana.
Ako’y nangungulila.
Puso ko’y lupaypay na.
Diyos ko, ako’y patay na.



TALA:

Ang tatlong salin ay kabilang sa kalipunan kong SA DAIGDIG NG KONTRADIKSIYON: MGA SALING-WIKA (Anvil Publishing, 1991; National Book Award for translation, 1991).

Ang halaw (adaptation, imitation) ay kabilang sa kalipunan kong EDAD MEDYA: MGA TULA SA KATANGHALIANG GULANG (Anvil Publishing, 2000; National Book Award for poetry, 2000).

Jose Monreal Lacaba

JOSE MONREAL LACABA is standing in the back row, second from left, pipe in hand. The caption says: “Banquet given by Cagayan, Misamis Oriental prominent veterans at Mabuhay Hotel in honor of Maj. Melencio Orbase (?) of the Phil. Veterans Board Nov. 20, 1946.” Malapit na akong mag-isang taong gulang nang kunan ang retratong ito.
(Click on the photo to get a zoomed-in view. I discovered this accidentally just now.)

Katatapos lang ng Father’s Day, at bilang belated celebration ng araw na iyan ay ipino-post ko ang isang lumang tulang sinulat ko noong dekada 60, noong nagsusulat pa ako ng tula sa Ingles.

Hindi ko halos nakilala ang aking ama, si Jose Monreal Lacaba. Noong lumalaki kaming magkakapatid sa Cagayan de Oro, nasa Maynila siya, isang working student, ginagamit ang kanyang veterans’ benefits bilang dating gerilya ng USAFFE (United States Armed Forces in the Far East) noong World War II.

Sampung taon na ako nang lumipat kami sa Pateros, pero sa Maynila pa rin nagbo-board ang aking ama, nagtatrabaho sa Bureau of Labor (Department of Labor and Employment na ngayon) habang nag-aaral ng abugasya sa University of Manila. Umuuwi lang siya sa Pateros tuwing weekends.

Labintatlong taon ako nang mamatay siya--kanser sa atay--at ako, bilang panganay sa anim na magkakapatid, ang mula noon ay tumayong padre de pamilya. Hindi ko naiwasang sumama ang loob sa maagang pagpataw ng responsibilidad sa aking balikat, at pagkaraan ng halos isang dekada ay inihinga ko ang aking sama ng loob sa tulang ito. Matapos kong sulatin ito, pinatawad ko na ang aking ama, at sa kinaroonan niya ngayon, palagay ko’y pinatawad na rin niya ako.


BELATED ELEGY

By Jose F. Lacaba

My father’s bones will stay in place,
at peace with the worms and growth of grass.
Unkempt is the grass that surrounds his grave,
sharp question marks for us who have
forgotten—but the very sound of father
was hollow long ago. Before
the cancer in the liver turned him yellow
my father was to his son unknown.

At work by day, in school at night,
on weekends he would check my height
against the lines on the kitchen wall:
the only way he knew to find out how far
work of his flesh had traveled from his flesh.
Were he yet upright, he’d be amazed,
my eyes would be level with his brow.
But more than cubits is the distance now.

What happens to the hope parents cherish?
Last from the box, first to perish.
I was eldest in a brood of six
whose future strained my father’s wrists.
He worked to the bone, and bone remains;
and strain is the eldest’s inheritance
—impossible to keep out the pain
that startles the heart now and again.

NOTE: Isang earlier version ng tulang ito ang lumabas sa Philippines Free Press, September 30, 1967. Ang naka-post dito ay ang slightly revised version na lumabas sa librong Father Poems, edited by Alfred A. Yuson and Gemino Abad (Anvil Publishing, Pasig City, 2004).

Fe Flores Lacaba

FE FLORES LACABA, circa 1984,

sa edad na 18

Bilang paggunita sa Mother’s Day (second Sunday of May ang selebrasyon; May 11 ngayong 2008), gusto kong ilabas dito ang isang tulang sinulat ko tungkol sa aking ina, si Fe Flores Lacaba. Buhay pa siya nang sulatin ko ito


Ina
(Alay kay Fe Flores Lacaba, 1916-2006)


Ni Jose F. Lacaba


Nang mabalo, hindi na siya muling nag-asawa.
Hindi ko alam kung may lumigaw na ibang lalaki,
o kung inisip man lamang niya ang muling mag-asawa:
bata pa naman siya noon, kung tutuusin, at may bighani.

Pero anim ang kanyang anak: may anim siyang
bungangang pakakainin, katawang bibihisan; anim na utak
na may kanya-kanyang baltik at iba’t ibang antas
ng pang-unawa, pangangailangan at panibugho.

Wala siyang maibigay na anumang layaw o luho,
kaya walang siyang layaw o luhong ibinigay. Tiniyak
niya lamang na may bubong sila laban sa araw at ulan,
may kulambo laban sa lamok, may laman lagi ang tiyan.

At pinabayaan niyang magkapakpak at lumipad
ang anim na malayang utak. Bagamat siya’y guro,
hindi niya sinakal ng pangaral ang kanilang mga pangarap,
hindi niya inipit sa libro ang kanyang mga paruparo.

Alam kong luha ang ipinandilig niya sa kanyang hardin
at ang puso niya’y nagkasugat-sugat dahil matinik
ang mga bunga ng kanyang mapagpalayang paglingap.
Pero alam ko ring ipinagmamalaki niya ang halimuyak.

Ang tulang ito, walang borloloy at walang palabok,
ay para sa aking ina.
Sa pamamagitan man lamang ng tulang ito
ay gusto kong ipaabot ang aking pasasalamat.

(Mula sa EDAD MEDYA: Mga Tula sa Katanghaliang Gulang, Anvil Publishing, 2000)

FE FLORES LACABA, circa 1945
Kasama ang kabiyak na si Jose Monreal Lacaba Sr.,
tenyente ng USAFFE (United States Armed Forces in the Far East),
isang grupong gerilya noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig,
at kalong ang panganay nilang si Jose Flores Lacaba Jr.,
na ewan ko kung ano ang tinitingala sa kalangitan

Narito naman ang isang salin sa Ingles na ginawa ni Marne Kilates pagkaraang yumao ng aking ina noong Nobyembre 20, 2006.


Mother
By Jose F. Lacaba
Translated into English by Marne Kilates


Widowed, she never married.
I don’t know if any other man wooed her,
Or if she ever thought of marrying again;
She was young, and yes, good-looking.

But she had six children, six
Mouths to feed, six bodies to clothe, whose
Brains had each its own quirks and ways
Of looking at the world, its needs and jealousies.

Of luxury and comfort she had none to give.
But she made sure we had a roof over our heads
Against sun and rain; a net against mosquito
Over our beds; and that we didn’t go hungry.

And then she let our minds go free, grow
Wings and take flight. Though a teacher, she never
Bridled us with advice, or weighed down our dreams,
Or pressed them between book pages like butterflies.

I know that she watered her garden with tears
And her heart bruised, for thorny were the fruits
Of her liberating love. But she watched
Her garden thrive. She was proud.

This poem, without frill or ornament,
Is for my mother.
Only through this poem
Can I thank her.

FE FLORES LACABA, circa 1948
Kasama ang kabiyak na si Pepe (Jose Monreal Lacaba Sr.),
ang anak na panganay na si Pepito (Jose Ma. Flores Lacaba Jr.),
at ang pangalawang anak na si Gingging (Henrietta Anne Flores Lacaba)

Nang pumanaw ang aking ina ay naglabas kaming pamilya ng isang press release na obituary na inilathala naman nang buo ng ilang diyaryo. Narito ang obit:

Former schoolteacher Fe Flores Lacaba passed away at around 9 a.m. today, Nov. 20, at home in Pateros, Metro Manila, the town where she was born. She was 90.

She suffered a stroke on May 4 and had been bedridden since then, in the process developing bedsores, pneumonia, and diabetes.

She is survived by her children Jose, Henrietta Malillin, Erlinda Echanis, Antonio, and Virgilio. Her third child, Emmanuel, died in 1976, and her husband, World War II veteran Jose Monreal Lacaba Sr., left her widowed in 1958.

A graduate of Philippine Normal College, Mrs. Lacaba taught Pilipino and other subjects at all levels in various schools, including Ateneo de Cagayan (now Xavier University) and Lourdes College in Cagayan de Oro City, and Colegio del Buen Consejo and Pasig Catholic College in Pasig City.

She was a soft-spoken woman who nevertheless raised strong-willed children, four of whom--including award-winning writers Jose (Pete) and Emmanuel (Eman)--were prisoners of conscience during and immediately after martial law.

Eman, who joined the armed resistance during the martial-law dictatorship, was captured alive after an encounter in Davao but “salvaged” later in the day. It was Mrs. Lacaba who, with the help of the late poet Alfrredo Navarro Salanga, recovered Eman's body from a mass grave in Mindanao.

Three of Mrs. Lacaba's children-in-law were also political detainees, and a son-in-law was killed in the early years of martial law.

The wake is at the Garden of Memories memorial park on Kalsadang Bago, Pateros, Metro Manila, near the boundary of Taguig City. Interment will be announced later.

JONAS BURGOS AT ANG MGA NAWAWALA

Noong Abril 28, 2007, eksaktong isang taon na ngayon ang nakararaan, dinukot si Jonas Burgos ng ilang di-kilalang lalaki habang nanananghalian sa isang restoran sa Ever Gotesco Mall, Commonwealth Avenue, Quezon City. Hanggang ngayon ay hindi pa siya lumilitaw o inililitaw. Walang nakakaalam—maliban na lang siguro sa mga dumukot sa kanya—kung siya’y buhay pa o patay na. Kabilang na siya ngayon sa lumalaking hanay ng mga desaparecido sa Pilipinas.

(For more info on Jonas Burgos, check out http://freejonasburgosmovement.blogspot.com.)

Hindi ko yata nakilala o nakadaupang-palad si Jonas, pero nakilala ko at nakasama sa trabaho ang kanyang mga magulang—ang kapwa peryodistang si Joe Burgos at ang kabiyak niyang si Edith, na kung hindi ako nagkakamali ay siyang namahala sa business side ng mga peryodikong itinatag at pinagmatnugutan ni Joe. Nagsulat ako ng kolum para sa dalawa sa mga peryodikong iyon, ang We Forum at ang Tinig ng Masa.

Mula Enero 2001 hanggang Mayo 2007, ayon sa human-rights group na Karapatan, 199 na ang naging biktima ng enforced disappearances sa Pilipinas. Isang di-inaasahang side effect ng pangayayaring ito, para sa akin, bilang manunulat, ay ang pagka-revive ng isa kong lumang tula na sinulat noong panahon pa ng batas militar.

Ito ang tulang “Ang mga Nawawala,” na nalathala sa libro kong Sa Panahon ng Ligalig (Anvil Publishing, 1991) at muling nalathala sa isa ko pang libro, Kung Baga sa Bigas: Mga Piling Tula (University of the Philippines Press, 2002, second printing 2005). Ilang beses na itong binabasa ngayon sa ilang pagtitipon na may kinalaman sa karapatang-tao. Na-reprint na rin ito sa website ng Free Jonas Burgos Movement (http://freejonasburgosmovement.blogspot.com/2007_06_06_archive.html).


Para namang pinagtiyap, habang hinahanap ko ang mga tula kong Ingles na ekphrasis, o tungkol sa painting, nahalungkat ko ang clipping ng tulang “Ang mga Nawawala.” At nadiskubre kong may one degree of separation lang pala ang tulang ito kay Jonas Burgos.

Nakalimutan ko na, pero ang tula ko tungkol sa mga desaparecido ay kauna-unahang nalathala sa kolum ko sa diyaryong We Forum, na ang editor at publisher ay ang ama ni Jonas.

Narito ang kolum ko sa weekend edition ng We Forum na may petsang June 28-30, 1985:


KUNG TUTUUSIN
Jose F. Lacaba

May lumabas na balita nitong nakaraang linggo tungkol sa 12 peryodista at komentaristang Pilipino na napatay o naglaho mula noong Enero 1984. Sumulat kay Presidente Marcos ang Komite para sa Pagtatanggol ng mga Peryodista, isang grupong nakabase sa New York, para ihingi ng katarungan ang 12 napatay o naglaho. Habang binabasa ko ang ulat ay naalala ko si Henry Romero, peryodista ng Taliba at Bulletin Today, na tulad kong may panahong nanirahan sa Pateros. Nawala’t sukat si Henry may 10 tao na ang nakararaan, at hanggang ngayon ay nawawala pa, at iniisip ko sanang sumulat ng isang kolum tungkol sa kanya at tungkol sa iba pang kilala kong nawawala, pero sa halip na kolum ay tula ang lumabas, ang tulang matutunghayan ninyo ngayon:


ANG MGA NAWAWALA

Isang araw sila’y
nawala na lang at sukat.
May hindi pumasok sa opisina,
hindi sumipot sa apoyntment,
nang-indiyan ng kadeyt.
May hindi umuwi ng bahay
at hindi nakasalo
ng pamilya sa hapunan,
hindi nakasiping ng kabiyak.
Ang inihaing ulam ay ligalig,
at ang inilatag na banig
ay ayaw dalawin ng antok.

Nang hanapin sila’y
walang masabi
ang kamag-anak at kaibigan,
walang ulat ang pulisya,
walang malay ang militar.
Kung mayroon mang nakakita
nang sila’y sunggaban
ng malalaking lalaki
at isakay sa dyip o kotse,
pabulong-bulong ang saksi,
palinga-linga,
at kung pakikiusapang
tumestigo sa korte,
baka ito’y tumanggi.

Pagkaraan ng ilang araw,
o linggo, o buwan, o taon,
pagkaraan ng maraming
maghapon at magdamag,
pagkaraang ang agam-agam
ay magparoo’t parito
sa mga manhid na pasilyo
at ang pag-aasam-asam
ay mapanis sa mga tanggapan,
pagkaraan ng luha’t tiyaga,
ang ilan sa kanila’y
muling lumitaw.

Lumitaw sila
sa bilangguan, sa bartolina,
sa kubling bahay na imbakan
ng ungol, tili at panaghoy,
himpilan ng mga berdugong
eksperto sa sanlibo’t isang
istilo ng pagpapahirap.
Lumitaw silang
bali ang buto o sira ang bait.
O kaya’y lumitaw silang
lumulutang sa mabahong ilog,
o nakahandusay sa pampang,
o umaalingasaw
sa mga libingang mababaw
na hinukay ng mga asong gala.
Lumitaw silang
may gapos ang kamay at paa
na wala nang pintig, o watak-
watak ang kamay, paa, ulo,
o tadtad ng butas ang bangkay,
likha ng bala o balaraw.

Ang iba’y hindi na lumitaw,
hindi na kailanman lumitaw,
nawala na lang at sukat,
walang labí, walang bangkay,
hindi malaman kung
buhay o patay,
hindi mapaghandugan
ng lamayan, pasiyam, luksa,
hindi maipagbabang-luksa,
hindi maipagtirik ng kandila
kung Todos los Santos.
Nakaposas pa ba sila
sa paa ng kinakalawang na kama
sa loob ng kuwartong may tanod,
busog sa bugbog,
binabagabag ng bangungot,
sumisipol kung nag-iisa
ng “Saan Ka Man Naroroon,”
iniisip kung ano ang iniisip
ng magulang at anak,
kasintahan o kabiyak?
O sila ba’y
umayaw na sa pakikibaka
at nagbalik sa dating buhay,
o nagtaksil sa simulain
at nagtatago sa takot,
o nag-asawang muli
at nangibang-bayan,
o tinamaan ng amnisya
at lalaboy-laboy sa lansangan,
o lihim na namundok
at nag-iba ng pangalan?
O sila ba’y
pinagpapasasaan na ng uod?
Nag-ugat na ba ang talahib
sa mga mata ng kanilang bungo?
Bahagi na ba sila
ng kanilang lupang tinubuan,
ang lupang kanilang ipinaglaban?

Sinusulat ko ito
para sa mga kakilalang
hanggang ngayon ay nawawala,
para kina Charlie del Rosario
at Caloy Tayag
at Manny Yap
at Henry Romero
at Jun Flores
at Rudy Romano,
sila na kahit hindi ko
nakilala nang husto
ay alam kong naglingkod
sa api at hikahos.
Buhay man sila o patay,
sa aking alaala’y
mananatili silang buhay.

Pasyong mahal ni San Jose

Biyernes Santo din lang ngayon, at kinakanta ang Pasyon (me videoke na nga raw nito), naisipan kong ireprint dito ang isang lumang tula (circa 1970) na ilang ulit na ring inilabas sa mga antolohiya at teksbuk.


PASYONG MAHAL NI SAN JOSE

Matay na niyang isipin
ang kabuntisan ng Birhen
anopa’t babaling-baling
walang matutuhang gawin,
ang loob niya’t panimdim.
—PASYON

Pait, katam at martilyo,
ibubulong ko sa inyo
ang masaklap kong sikreto:
hindi ko pa inaano
ay buntis na ang nobya ko.

Ang sabi ng anghel, wala
akong dapat ikahiya,
walang dahilang lumuha;
dapat pa nga raw matuwa
pagkat Diyos ang gumahasa.

Martilyo, katam at pait,
makukuha bang magalit
ng karpintero? Magtiis.
Ang mahina at maliit,
wala raw laban sa langit.

--Jose F. Lacaba

Tagubilin at Habilin

I'm giving blogging a try, and this is my first post.

I wrote the following poem, obviously inspired by "Desiderata" and "Sunscreen," sometime in 2002 or 2003. It was commissioned by Armida Siguion-Reyna for her album POP LOLA (Viva Records, 2003). Armida's recording of the poem, with background music by Ryan Cayabyab, got a lot of airplay on Ted Failon and Korina Sanchez's program on DZMM teleradyo last year, 2007, just before the elections. Sometimes Ted himself recited the poem. In the wake of the Jun Lozada revelations in the Senate, I have been getting text messages that the poem is again getting airplay on the Failon-Sanchez show on DZMM.

This version is slightly different from the recorded version. The main difference is that the first stanza gets repeated somewhere in the middle of the poem. I'm hoping that someday the stanza will become a sung refrain, like the "You are a child of the universe" part of "Desiderata."


TAGUBILIN AT HABILIN
(Slightly revised version)
Ni Jose F. Lacaba


Mabuhay ka, kaibigan!
Mabuhay ka!
Iyan ang una't huli kong
Tagubilin at habilin:
Mabuhay ka!

Sa edad kong ito, marami akong maibibigay na payo.
Mayaman ako sa payo.

Maghugas ka ng kamay bago kumain.
Maghugas ka ng kamay pagkatapos kumain.
Pero huwag kang maghuhugas ng kamay para lang makaiwas sa sisi.
Huwag kang maghuhugas ng kamay kung may inaapi
Na kaya mong tulungan.

Paupuin sa bus ang matatanda at ang mga may kalong na sanggol.
Magpasalamat sa nagmamagandang-loob.
Matuto sa karanasan ng matatanda
Pero huwag magpatali sa kaisipang makaluma.

Huwag piliting matulog kung ayaw kang dalawin ng antok.
Huwag pag-aksayahan ng panahon ang walang utang na loob.
Huwag makipagtalo sa bobo at baka ka mapagkamalang bobo.
Huwag bubulong-bulong sa mga panahong kailangang sumigaw.

Huwag kang manalig sa bulung-bulungan.
Huwag kang papatay-patay sa ilalim ng pabitin.
Huwag kang tutulog-tulog sa pansitan.

Umawit ka kung nag-iisa sa banyo.
Umawit ka sa piling ng barkada.
Umawit ka kung nalulungkot.
Umawit ka kung masaya.

Ingat lang.

Huwag kang aawit ng “My Way” sa videoke bar at baka ka mabaril.
Huwag kang magsindi ng sigarilyo sa gasolinahan.
Dahan-dahan sa matatarik na landas.
Dahan-dahan sa malulubak na daan.

Higit sa lahat, inuulit ko:

Mabuhay ka, kaibigan!
Mabuhay ka!
Iyan ang una't huli kong
Tagubilin at habilin:
Mabuhay ka!

Maraming bagay sa mundo na nakakadismaya.
Mabuhay ka.
Maraming problema ang mundo na wala na yatang lunas.
Mabuhay ka.

Sa hirap ng panahon, sa harap ng kabiguan,
Kung minsan ay gusto mo nang mamatay.
Gusto mong maglaslas ng pulso kung sawi sa pag-ibig.
Gusto mong uminom ng lason kung wala nang makain.
Gusto mong magbigti kung napakabigat ng mga pasanin.
Gusto mong pasabugin ang bungo mo kung maraming gumugulo sa utak.

Huwag kang patatalo. Huwag kang susuko.

Narinig mo ang sinasabi ng awitin:
“Gising at magbangon sa pagkagupiling,
Sa pagkakatulog na lubhang mahimbing.”
Gumising ka kung hinaharana ka ng pag-ibig.
Bumangon ka kung nananawagan ang kapuspalad.

Ang sabi ng iba: “Ang matapang ay walang-takot lumaban.”
Ang sabi ko naman: Ang tunay na matapang ay lumalaban
Kahit natatakot.

Lumaban ka kung inginungodngod ang nguso mo sa putik.
Bumalikwas ka kung tinatapak-tapakan ka.
Buong-tapang mong ipaglaban ang iyong mga prinsipyo
Kahit hindi ka sigurado na agad-agad kang mananalo.

Mabuhay ka, kaibigan!
Mabuhay ka!
Iyan ang una't huli kong
Tagubilin at habilin:
Mabuhay ka!