ASISAKAPABA?: "PARONOMASIAMANIA"

ASISAKAPABA?

ni Jose F. Lacaba

Unang nalathalaha sa lingguhang tabloid

na Star! sa Pilipino, Hulyo 4-10, 1984

PARONOMASIAMANIA

Kakatwa na walang salitang Tagalog para sa pun o paglalaro-laro sa tunog ng salita. Mahilig sa ganitong paglalaro ang mga Pilipino, pero ang mga Tagalog (ewan ko lang ang ibang kabayan natin) ay walang eksaktong katumbas para sa ganitong tipo ng sistihan.

Sa Ingles, bukod sa salitang pun ay mayroon pang salitang paronomasia—na nangangahulugang punning. Ang paronomasiamania naman sa ating pamagat ay sobrang pagkahilig sa pun.

***

May kilala akong barkada ng mga manunulat na tomador na lokong-loko sa punning—sa mahabang salita, may sakit na paronomasiamania.

Noong kasikatan ng kantang “Laki sa Layaw; Jeprox” ni Mike Hanopol, nagkatuwaan ang barkadang ito at nakaimbento ng kuwago de kakuwanan. “Bakit jeprox ang abugado?” may nagtatanong; at ang mga tinatanong ay nag-iisip ng sagot na malapit-lapit, kahit pilit, sa tunog ng praseng “laki sa layaw.” Kaya sa tanong tungkol sa abugado, ang sagot ay: “Laki sa laway.”

Narito ang iba pa nilang kakornihan:

Bakit jeprox ang maton? Laki sa away.

Ang embalsamador? Laki sa lamay.

Ang pintor? Laki sa kulay.

Ang yogi? Laki sa gulay.

Ang magsasaka? Laki sa palay.

Ang masokista? Laki sa latay.

Si J.Q. (ang kolumnistang si Joe Quirino)? Laki sa T.Y.

***

Nang mamatay si Ninoy Aquino at nauso ang islogang “Hindi ka nag-iisa” (isang islogang unang ginamit ng Pahayagang Malaya), nagkasistihan na naman ang barkada.

Ang tanong naman ngayon ay: “Ano ang islogan ng…?” at ang sagot ay isang pun sa “Hindi ka nag-iisa.”

Halimbawa:

Ano ang islogan ng maybahay na nahihirapang badyetin ang suweldo ng asawa? Hindi ka naggigisa.

Ng henerasyon ng mga batang lumaki sa telebisyon? Hindi ka nagbabasa.

Ng magulang na mabait sa anak? Hindi ka nagbubusa.

Ng estudyanteng laging absent sa klase? Hindi ka pumapasa.

Ng duwag? Hindi ka kumakasa.

Ng basketbolistang suwapang sa bola? Hindi ka nagpapasa, hindi ka nag-iitsa.

***

Ang pun ay isang bagay na hindi maisasalin sa ibang wika. Paano mo isasalin sa Ingles, halimbawa, ang advertising line na ito ng yumaong magasing Ermita: “golpe de sulat”?

At paano mo naman tatagalugin ang ganito: “a cannonball took off his legs, so he laid down his arms”?

ASISAKAPABA?: "LISENSIYANG PUMATAY"

ASISAKAPABA?

ni Jose F. Lacaba

Unang nalathalaha sa lingguhang tabloid

na Star! sa Pilipino, Hunyo 27-Hulyo 3, 1984

[TALA: PANAHON PA NI FERDINAND MARCOS NANG LUMABAS ANG KOLUM NA ITO. HINDI PA PANAHON NG TOKHANG.]

LISENSIYANG PUMATAY

Binuhay na naman ang mga pangkat ng tinatawag na secret marshals.

Pinapatay na naman ang ayon sa mga diyaryo’y kriminal na nahuhuli sa akto—pinapatay nang walang habla at walang paglilitis.

***

Ayon sa secret decrees, kamatayan o habang-buhay na pagkabilanggo ang hatol sa mga sumasali sa mga demonstrasyon at nagsasalita laban sa gobyerno.

Ayon sa secret marshals, kamatayan ang dagliang parusa pati sa mga magnanakaw at holdaper.

***

Palagay ko’y bahagi ito ng programa ng pagtitipid ng kasalukuyang rehimen.

Sa kataasan ng mga presyo ngayon, mas murang patayin na lamang at ipalibing ang mga diumano’y kriminal kaysa bistahan sila at ikalaboso.

***

Lahat ng bagay ay tinamaan na ng debalwasyon sa ilalim ng rehimeng ito. Pati buhay ng tao.

***

Kapitbahay ko ang artistang si Angie Ferro, at sa tuwi-tuwina’y sumasagsag siya sa amin para ibulalas ang kanyang galit o pagkabahala sa mga nangyayari sa lipunan ngayon. Nabagabag siya nang husto sa balita tungkol sa secret marshalls at dahil dito’y sumulat ng bukas na liham sa Pangulo.

Narito ang ilang sipi mula sa liham ni Angie:

“Ang pagnanakaw per se, kailanman ay di ko sinasang-ayunan dahil ito’y isang di-makatarungang pag-angkin ng pinagpagurang paggawa ng iba. Dapat lamang na ang bawat tao ay mabuhay sa sarili niyang paggawa. Bilang isang pasahero, pinasasalamatan ko ang pagmamalasakit na ito sa aming kapakanan. Ang pinagpaguran ko ay mahalaga para sa mga pangangailangan ko at ng aking pamilya para mabuhay. Ganoon pa man, naniniwala po akong pinakamahalaga, higit sa anupaman, ang buhay ng tao…

“Kung basta na lang natin ipababaril ang tao, sa akin pong palagay, we are not only doing a great injustice to man dahil, hindi lamang sa inaalisan natin siya ng karapatang magtanggol sa sarili, kundi inaalisan din natin siya ng pagkakataong makapag-bagong-buhay.

“Ipinakikiusap ko po bilang tao at mamamayang Pilipino na huwag ipagpatuloy ang order na shoot-to-kill sapagkat, sa aking palagay, ito’y hindi lamang inhuman kundi tahasang anti-human.”

***

Sa kanyang liham, binanggit din ni Angie Ferro ang ilang probisyon sa Bill of Rights o Patalastas ng mga Karapatan sa ilalim ng Konstitusyong 1973, gaya ng sumusunod:

“Walang tao na babawian ng buhay, kalayaan o ari-arian nang walang nararapat na proseso (due process) ng batas, ni hindi rin dapat ipagkait sa sinuman ang pantay-pantay na proteksiyon ng mga batas.”

“Sa lahat ng kriminal na pagsasakdal, ang akusado ay itinuturing na walang-kasalanan hanggat hindi napatutunayan ang kabaligtaran, at siya’y may karapatang marinig siya at ang kanyang abogado, masabihan tungkol sa kalikasan at dahilan ng akusasyon laban sa kanya, magkaroon ng mabilis, walang-kinikilingan at bukas-sa-publikong paglilitis, humarap sa mga testigo, at magkaroon ng sapilitang proseso na mapadalo ang mga testigo at makapaglabas ng ebidensiya para sa kanyang kapakanan.”

***

Sa madaling salita, sa ilalim ng mismong Konstitusyon ng rehimen ay bawal ang ginagawa ng secret marshals ng rehimen.

ASISAKAPABA?: "O PAG-IBIG"

ASISAKAPABA?

Ni Jose F. Lacaba

Unang nalathalaha sa lingguhang tabloid

na Star! sa Pilipino, Hunyo 20-26, 1984

O, PAG-IBIG

Ngayong Hunyo, araw diumano ng mga kasalan, naalala ko ang isang nakita kong dekorasyon sa isang pampasaherong dyipni. “O pag-ibig! Masdan ang ginawa mo!” ang nakasulat. Katabi nito ang drowing ng isang babaeng buntis.

***

Isang kilala kong pabling na nakipagkalas sa siyota niya noong isang taon ang tumanggap ng mapanlibak na liham mula sa kanyang kinalasan. Narito ang buong liham (at sumusumpa akong hindi ko ito inimbento):

Walang Petsa

Walang Taon

Walang Wala

Mahal kong Ikaw na nga,

Bago ang lahat, Ikaw lang ang luma. Ang sulat na ito ay para sa iyo at hindi para sa akin. Ang liham na ito ay ipapadala ko ng Lunes, matatanggap mo ng Martes, babasahin mo ng Miyerkoles, sasagutin mo ng Huwebes, ibabalik mo sa akin ng Biyernes, at babasahin mo ng Sabado at Linggo. Bahala ka sa buhay mo.

Kalungkutan mo, kalungkutan ko rin. Kamatayan mo, solohin mo. Hindi pa ako tanga na sasama sa iyo. Pogi ka sana kung hindi ka pangit. Sunduin mo ako sa amin at hihintayin kita sa inyo.

P.S…. “I hate you.” Kung susulat ka sa akin, ito ang address ko,

Barrio di Makita

Hinahanap Street

Di Matagpuan City

Hanggang dito na lamang, dahil tapos na…

***

Ang pag-ibig, ayon kay Ambrose Bierce sa kanyang librong The Devil’s Dictionary, ay “isang pansamantalang kabaliwan na nagagamot ng kasal o ng paglalayo ng pasyente mula sa mga impluwensiyang nagdulot ng sakit.”

Ayon naman kay Walter Lippmann, “Ang pag-ibig ay tumatagal lamang kung ang mga nag-iibigan ay umiibig sa maraming magkakatulad na bagay at hindi lamang sa isa’t isa.”

Kahawig ito ng sinabi ni Antoine de St. Exupery: “Ang pag-ibig ay ay hindi pagtitinginan lamang sa isa’t isa kundi magkasabay na pagtanaw nang papalaban sa iisang direksiyon.”

***

Ang kasal, ayon kay Beverly Nichols, ay “isang libro na ang unang kabanata ay nasusulat sa poesiya at ang mga nalalabing kabanata ay sa prosa.”

Ito naman ang pakahulugan ni Laurence J. Peter: “Ang kasal ay isang sweepstakes na kapag natalo ka ay hindi mo puwedeng pilasin ang tiket.”

ASISAKAPABA?: "NAGLULUWAG ANG CENSOR?"

ASISAKAPABA?

ni Jose F. Lacaba

Unang nalathalaha sa lingguhang tabloid

na Star! sa Pilipino, Hunyo 6-12, 1984

NAGLULUWAG ANG CENSOR?

Inaprubahan kamakailan ng Board of Review for Motion Pictures and Television (BRMPT) ang pelikulang bold na Naked Island. Inaprubahan din nito ang dalawang pelikulang may sensitibo at kontrobersiyal na paksa, mga pelikulang tumatalakay sa mga pangkasalukuyang problemang panlipunan: ang Bangkang Papel sa Dagat ng Apoy at ang Sister Stella L.

Ang mga ito ba’y palatandaan na hindi na masyadong mahigpit ang censors? Na nagiging liberal na ang kanilang pananaw hindi lamang sa kuwestiyon ng seks at karahasan, kundi pati sa mga isyung pulitikal?

Mas tama sigurong sabihin na dalawahan ang patakaran ng BRMPT. Hindi alam ng kanang kamay nito kung ano ang ginagawa ng kaliwa. Habang nagluluwag sa ilang bahagi ay naghihigpit naman sa iba. Sa ibang sabi, umiiral pa rin ang dati nang inirereklamong pagiging arbitraryo, kapritsoso, inkonsistent at pabago-bago.

Malinaw na halimbawa ng ganitong klaseng patakaran ang nangyayari sa programang pantelebisyon na Two for the Road (TFTR).

Noong Pebro 20, ang live presentation ng TFTR ay tungkol sa “Committed Clergy.” Kinapanayam sa programa ang isang madre at dalawang pari, sina Sister Mariani Dimaranan, Fr. Jose Dizon at Fr. Art Balagat.

Walang anumang lumabas na reklamo tungkol sa panayam. Marami pa ngang humiling na muli itong ipalabas. Bilang pagtugon sa insistent popular demand, ipinasiya ni Maria V. Montelibano, direktor at co-producer ng TFTR, na i-replay ang palabas.

Dito nagsimula ang gulo.

Alinsunod sa patakaran ng BRMPT, ang live presentation ay hindi pinapakialaman, pero kapag nagkaroon ng replay ng naturang live presentation, ang videotape ay kailangang rebyuhin ng Board.

Noong Marso 15, ang videotape ay dumaan sa isang komiteng binubuo nina Justice Francisco Chanco, Reverend Ezekias Gacutan, Mrs. Nelia Lutao at Santanina Rasul. Pinatanggal ng komite ang “lahat ng diyalogo tungkol sa paninindigang boykot,” ang banggit sa “gobyernong manloloko,” at ang mga “pahayag tungkol sa mga pinagsasamantalahan, inaapi, atbp.”

Sinunod ni Montelibano ang mga instruksiyon ng BRMPT. Lahat ng parteng pinatatanggal ay tinanggal niya at pinalitan ng Blip! Nag-superimpose din siya ng ganitong pahayag sa TV screen: “This portion has been censored by the BRMPT.”

Nagalit ang BRMPT sa ginawang ito ni Montelibano. Pinatatamaan daw at hinihiya ang censors. Noong Mayo 16, sinulatan ni Maria Kalaw Katigbak ang Channel 7, na pinaglalabasan ng TFTR, at sinabi rito na mula sa petsang iyon ay kailangang laging i-preview ang naturang programa bago ito mabibigyan ng permit.

Umangal si Montelibano at ang dalawang host ng programa, sina Elvira Manahan at Nestor Torre. Lumilitaw sa sulat ni MKK na hindi na puwedeng maging live ang TFTR. Maiiba kung gayon ang format nila. At kung masusunod ang kagustuhan ni MKK, namemeligro ang lahat ng live talk shows sa telebisyon.

Dahil sa reklamo nina Montelibano, umurong ang BRMPT. Puwede na rin daw mag-live ang TFTR. Kailangan na lang daw na paabruhan sa censors ang paksang tatalakayin sa bawat programa.

Tumutol pa rin ang grupo ng TFTR. Malinaw nga naman na ang panibagong rekisitos ay isa pa ring mapaniil at arbitraryong patakaran. Hindi ito nakasulat sa Executive Order 876-A (ang kasalukuyang censorship law) o maging sa implementing rules and regulations ng BRMPT mismo.

Sa ngayon, puro replay ang ipinapalabas sa Two for the Road. Sa ganitong paraan, ipinapakita nina Montelibano ang kanilang patuloy na protesta sa di-makatwirang sensura sa telebisyon sa partikular at sa midya sa kabuuan.