3 TULA NI WISLAWA SZYMBORSKA

WISLAWA SZYMBORSKA

Larawan mula sa

http://en.wikipedia.org/wiki/File:Wislawa_Szymborska_Cracow_Poland_October23_2009_Fot_Mariusz_Kubik_01.jpg

Nitong nakaraang Pebrero 1 ay namatay ang makatang si Wislawa Szymborska sa edad na 88. Si Szymborska ay makatang Polako (o Polish) na ginawaran ng Nobel Prize in Literature noong 1996—“for poetry that with ironic precision allows the historical and biological context to come to light in fragments of human reality.”

Nang mabasa ko ang balita tungkol sa pagkamatay ni Szymborska, agad kong kinuha ang libro kong Sa Daigdig ng Kontra-Diksiyon: Mga Saling-wika (Anvil Publishing, 1991). Naalala ko na may isinalin akong mga tula ni Szymborska, at babasahin ko sana uli ang mga ginawa kong salin. Pero nagulat ako nang mabuksan ko ang libro ko: walang Szymborska doon.

Nang buksan ko ang aking laptop at naghanap ako sa aking files, doon ko nakita ang ginawa kong salin ng dalawang tula, “Ang Wakas at ang Simula” at “Ang Tanawin mula sa Itaas.” Ginawa ko pala ang salin noong 1999, walong taon pagkaraang malathala ang libro ko ng mga tulang salin. Nakita ko rin sa magulo kong library ang librong View with a Grain of Sand: Selected Poems ni Szymborska, sa saling Ingles nina Stanislaw Baranczak at Clare Cavanagh. Inilathala ang librong ito noong 1995 at nabili ko noong 1997.

Dahil sa pagpanaw ni Szymborska, napabasa ako ng mga tula niya sa Internet, at bunga ng pagbabasang ito ay nakagawa na naman ng isang bagong salin, “Ang Tatlong Salitang Kakaiba sa Lahat.”

Bilang paggunita kay Wislawa Szymborska, narito ang salin ko ng tatlo sa kanyang mga tula.

Ang Wakas at ang Simula

ni Wislawa Szymborska

Pagkatapos ng bawat giyera

kailangang may magligpit.

Hindi isasaayos ng mga bagay-bagay

ang kanilang sarili.

Kailangang may maghawan

ng batong nakakalat sa kalsada

para makadaan ang mga karitong

puno ng bangkay.

Kailangang may sumuong

sa burak at abo,

sa mga alambre ng mga sofa,

sa mga basag na salamin,

sa mga duguang basahan.

Kailangang may bumitbit ng poste

para isuhay sa pader,

kailangang may maglinis ng bintana,

magbalik ng pinto sa hamba.

Wala nang mag-iinterbiyu o kukuha ng retrato,

at aabutin ng taon ang trabaho.

Lahat ng kamera ay lumipat na

sa iba pang mga giyera.

Kailangang muling buuin ang mga tulay,

pati na ang mga istasyon ng tren.

Titiklupin ang mga manggas

hanggang magkagutay-gutay.

May gumugunita sa mga pangyayari

habang hawak ang walis.

May nakikinig, habang patango-tango

ang ulong hindi nawindang.

Pero may iba pang abalang-abala sa di kalayuan,

malamang na mababagot

sa ganyang mga kuwento.

Sa tuwi-tuwina, mayroon pa ring

makakahalukay ng kinakalawang na argumento

mula sa ilalim ng mga halaman

at hahakutin iyon sa tambakan ng basura.

Ang mga may-alam

ng puno’t dulo ng mga pangyayari

ay kailangang magbigay-daan

sa mga kakaunti ang alam.

At sa mga mas kaunti pa ang alam.

At sa bandang huli, sa mga walang kamuwang-muwang.

Sa damuhang tumatakip

sa mga sanhi at epekto,

kailangang may isang nakahilata,

kagat-kagat ang isang tangkay ng mais,

nakatunganga sa mga ulap.

Salin sa Pilipino ni Jose F. Lacaba

Batay sa mga saling Ingles nina Stanislaw Baranczak at Clare Cavanagh

(View with a Grain of Sand: Selected Poems, Harcourt Brace & Company, 1995)

at Joanna Trzeciak

(The Threepenny Review, Summer 1997).

Mababasa ang “The End and the Beginning,” saling Ingles ni Trzeciak, sa website ng The Threepenny Review:

http://www.threepennyreview.com/samples/szymborska_su97.html

Ang Tanawin mula sa Itaas

ni Wislawa Szymborska

Isang patay na salagubang ang nakahiga sa landas sa gitna ng bukid.

Tatlong pares ng paa ang maingat na nakatiklop sa ibabaw ng kanyang tiyan.

Sa halip na kalituhan ng kamatayan: kalinisan at kaayusan.

Hindi gaanong kahindik-hindik ang tanawing ito,

maliit lang ang saklaw, mula sa damong-ligaw hanggang sa yerba-buwena.

Nababakuran ang dalamhati.

Asul ang langit.

Para manatiling panatag ang ating isip, namamatay ang mga hayop

sa paraang mababaw: sila’y hindi yumao, sila’y basta patay.

Gusto nating isipin na ang iniiwan nila’y kakaunting damdamin at kakaunting mundo;

umaalis sila, sa palagay natin, mula sa tanghalang hindi gaanong matrahedya.

Hindi tayo kailanman pagmumultuhan ng mga maamo nilang kaluluwa,

alam nila ang kanilang lugar,

marunong silang gumalang.

Kaya naman ang patay na salagubang sa landas,

maningning na nakahiga sa init ng araw, ay hindi ipinaglalamay.

Sapat nang pakikiramay ang ating sulyap—

malinaw na wala namang masyadong nangyari sa kanya.

Ang mahahalagang bagay ay laan sa atin,

sa ating buhay at kamatayan, isang kamatayang

laging umaangkin ng karapatan sa daan.

Salin sa Pilipino ni Jose F. Lacaba

Batay sa saling Ingles nina Stanislaw Baranczak at Clare Cavanagh

(View with a Grain of Sand: Selected Poems, Harcourt Brace & Company, 1995)

Mababasa ang saling Ingles nina Baranczak at Cavanagh, “Seen from Above,” sa A Polish Son, blog Leonard Kniffel:

http://polishson.com/?p=1474

Ang Tatlong Salitang Kakaiba sa Lahat

ni Wislawa Szymborska

Kung bibigkasin ko ang salitang Kinabukasan,

ang unang pantig ay bahagi na ng nakaraan.

Kung bibigkasin ko ang salitang Katahimikan,

binabasag ko na ito.

Kung bibigkasin ko ang salitang Wala,

gumagawa ako ng bagay na di mahahawakan ng di-tao.

Salin sa Pilipino ni Jose F. Lacaba

Batay sa saling Ingles nina

Stanislaw Baranczak at Clare Cavanagh

Mababasa ang “The Three Oddest Words,” saling Ingles nina Baranczak at Cavanagh, sa website ng Nobel Prize:

http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1996/szymborska-poems-3-e.html

PADRE TENTORIO, PADRE FAVALI

Nitong nakaraang taon—Oktubre 17, 2011, to be exact—isang paring Italyano ang binaril at pinatay ng di pa kilalang salarin sa Arakan, North Cotabato. Ang pari, si Padre Fausto Tentorio, ay kura paroko ng Arakan at miyembro ng grupong misyonerong PIME, o Il Pontificio Istituto Missioni Estere (Pontifical Institute for Foreign Missions).

Si Padre Tentorio ang ikatlong paring PIME na pinatay sa Mindanao. Noong 1992, pinatay naman sa Zamboanga ng di rin kilalang salarin si Padre Salvatore Carzedda. Nauna sa kanilang dalawa si Padre Tullio Favali, na pinatay sa Tulunan, North Cotabato, noong Abril 11, 1985. Kilala at 23 taon ding nakulong ang pumatay kay Padre Favali: si Norberto Manero Jr., lider ng isang kulto at ng grupong vigilante na Civilian Home Defense Force (CHDF).

Nang lumabas ang balita tungkol sa pagpatay kay Padre Tentorio noong isang taon, naisipan kong halungkatin ang dalawang kolum na sinulat ko noon tungkol kay Padre Tullio Favali. (Tulio ang baybay sa maraming ulat, at pati na rin sa una kong kolum, pero Tullio ang nasa website ng PIME, www.pime.org, kaya Tullio ang baybay na ginamit ko sa mga reprint na ito.)

1985

Mula sa kolum kong “Sa Madaling Salita,” Mr. & Ms. Magazine, June 1985

(Wala akong clipping nito, pero sa carbon copy ng aking makinilyadong manuskrito ay may ganitong tala sa dulo: 850620. Ibig sabihin, natapos kong sulatin ang kolum noong 1985 Hunyo 20.)

MALAGIM NA POSTKARD

Kung mababanggit ang salitang “postkard,” ang unang maiisip ay mga larawan ng magagandang tanawing panturista. Pero kamakailan ay may nagbigay sa akin ng postkard na kakaiba. Ang nakalarawan ay isang malagim at nakapanghihilakbot na eksena mula sa kanayunang Pilipino—ang nakadapang bangkay ni Padre Tullio Favali, ang paring Italyano na pinatay sa Hilagang Kotabato noong Abril 11.

De-kolor ang postkard, at kung mahina ang sikmura mo ay hindi mo matatagalang tumingin dito. Nakaharap sa kamera ang sabog na bungo ni Padre Tullio. Maitim na ang natuyong dugong umagos mula sa ulo at kumalat sa kalsada, pero ang mismong ulo ay mapulang-mapula pa. Ewan kung ang pulang iyon ay dugo o nawakaak na laman ng bungo ng pari.

May kasamang mga brochure at liham ang ibinigay sa aking postkard. Sinasariwa sa babasahing ito ang nangyari kay Padre Tullio noong araw na patayin siya.

Huwebes ng hapon noon, at kababalik lamang ng paring Italyano mula sa piyesta sa isang baryo ng Tulunan, Hilagang Kotabato. Si Padre Tullio ang kura paroko ng Tulunan. Kabilang siya sa ordeng PIME, mga inisyals na mula sa mga salitang Italyano, na kung tatagalugin ay Pontipikal na Instituto para sa mga Misyon sa Ibang Bansa. Siya’y 38 anyos noon, at hindi pa nakakaapat na taon sa pagkapari. Dalawang taon pa lamang siyang namamalagi sa Pilipinas.

Pagdating niya sa kanyang kumbento sa Tulunan, may nakita siyang liham mula sa isang pamilyang humihingi ng tulong. Ayon sa liham, kasalukuyang nasa Baranggay La Esperanza ang isang grupo ng Civilian Home Defense Force (CHDF). Nagkaroon diumano ng kaunting putukan, isang residente ang nasugatan, at namamayani sa mga oras na iyon ang matinding takot at pag-aagam-agam.

Muling lumabas ang misyonerong Italyano at sumakay sa kanyang motorsiklo. Nagpunta siya sa bahay ng nagpadala ng liham. Habang naroon, napansin niyang nagliliyab ang kanyang motorsiklo. Nakapaligid sa motorsiklo ang ilang miyembro ng CHDF. Ayon sa mga saksing nakapanayam ng isang fact-finding mission ng Philippine Conference on Human Rights (PCHR), ang mga CHDF ang sumunog sa sasakyan ng pari.

Lumabas ng bahay si Padre Tullio para kausapin ang mga nanunog. Papalapit pa lamang siya ay pinaputukan na siya ng isa sa mga armadong CHDF. Umikot ang katawan ng pari at bumagsak sa lupa. Pagbagsak niya’y pinaputukan na naman siya. Sumabog ang bungo niya, kumalat ang utak.

Sa Baranggay La Esperanza nagwakas ang anumang mga pangarap ni Padre Tullio. Tinapak-tapakan ang kanyang lugmok na katawan, sinipa-sipa. Nagkantahan at naghiyawan sa tuwa ang mga bumaril. Pagkatapos, dalawa sa mga mamamatay-tao ang nasaksihang lumapit sa bangkay. Ipinasok nila ang kanilang mga kamay sa sumabog na bungo at dinukot ang utak na naiwan sa loob ng bungo. Ipinagparangalan nila ito sa taong-bayan.

Alas singko ng hapon nang barilin si Padre Tullio. Walang makalapit sa kanyang bangkay habang naroon ang mga CHDF. Alas otso na ng gabi nang dumating ang isa pang pari ng Tulunan para bendisyunan ang bangkay. May kasama siyang mga pulis at sundalo.

Ayon sa mga saksi, ang pumatay kay Padre Tullio ay ang CHDF na pinamumunuan ni Norberto Manero Jr. alyas Kumander Bucay. Kabilang sa grupo ang dalawa niyang kapatid, si Edilberto alyas Kumander Baliling at si Elpidio. Sina Norberto at Edilberto ang sinasabing dumukot sa utak ng pari.

Sa Kotabato ay kilala sa kalupitan ang pamilya Manero, ayon sa PCHR. Noon lamang Enero 1984, pinatay ng padre de pamilya ang isa pa niyang anak, si Noel, pagkat diumano’y “hindi na ito masuheto.” Kung sa mismong miyembro ng pamilya ay nagawa iyon, mas lalo pa sa ibang tao. May mga apidabit na nagsasabing ang mga Manero ay maraming pinatay na Muslim at Kristiyano—at pagkatapos ay niluto nila at kinain ang laman at laman-loob ng kanilang mga biktima!

Naniniwala ang mga Manero at ang kanilang mga kabig na ang kanibalismo ay nagbibigay sa kanila ng milagrosong kapangyarihan.

Kakila-kilabot isipin na sa mga panahong ito, sa isang bansang Kristiyano at sibilisado kuno, ay mayroon pang nagaganap na ganitong sinauna at panatikong kalupitan.

Lalong kakila-kilabot isipin na hanggang ngayon ay nakakawala pa ang mga taong ito, gayong maraming testigo sa kanilang mga karima-rimarin na gawain.

At lalong kakila-kilabot isipin na ang dahilan kung kaya hindi pa sila nahuhuli at ibinibilanggo ay sapagkat sadyang ginagamit sila’t pinakikinabangan ng naghaharing rehimen. Sa halip na parusahan ay binibigyan pa sila ng militar ng mga medalya at armas.

Si Presidente Marcos mismo ay nagbigay ng di-direktang pagkilala at bendisyon sa mga sekta at kultong katulad ng grupo nina Manero. Sa pakikipag-usap kina Almirante William Crowe at Embahador Stephen Bosworth ng Estados Unidos, sinabi ni Marcos na “ang kampanya ng gobyerno laban sa insureksiyon ay sumusulong dahil sa suportang ibinibigay ng iba’t ibang sekta at kultistang lumalaban sa Bagong Hukbong Bayan (NPA).”

Isang bagay ang malinaw sa pangungusap na iyan, ayon sa Justice and Peace Commission ng Association of Major Religious Superiors in the Philipines: alam ni Marcos na may gayong mga panatikong grupo “pero ang mga iyon ay itinuturing niyang kaalyado.”

Kakila-kilabot isipin na sa isang banda ay halos kinikilala ng gobyerno ang mga kultistang pumapatay ng mga paring Italyano at Pilipino, habang sa kabilang banda ay tinutustusan nito ang pamasahe at panggastos ng mga pari’t madreng Pilipino sa pagpunta sa Italya para panoorin ang parpuputong sa isang bagong kardinal na Pilipino.

Mapulang dugo ang pinabulwak sa sumabog na bungo ng isang pari ilang buwan lamang bago sinuotan ng pulang sombrero ang isang bagong kardinal.

Ang unang pangyayari ay hindi inaaksiyunan ng gobyerno, pero ang ikalawa’y sinusuuban ng insenso at hosana ng pinakamatataas na opisyal ng gobyerno.

Kakila-kilabot isipin.

2001

Mula sa kolum kong “Kung sa Bagay,” Pinoy Times, 2001 Abril 2

SI MANERO, SI MORATO AT ANG MGA MANANG

NAGWARNING sa akin ang isang kaibigan. Dapat daw akong mag-ingat, dahil tumakas sa kulungan si Norberto Manero.

Palagay ko’y hindi naman ako kilala ni Manero, pero baka naaalaala niya ang Orapronobis. Sa nasabing pelikula, na dinirihe ni Lino Brocka, ang kontrabida ay isang nagngangalang Kumander Kontra, lider ng isang kultong inarmasan ng gobyerno para labanan ang mga rebeldeng komunista. Sa simulang-simula pa lamang ng pelikula, pinatay ni Kontra ang isang pari at kinain ang utak nito.

Kaya ako winarningan ng kaibigan ko ay dahil ako ang scriptwriter ng pelikula. Nagkataon pa na ang gumanap na Kontra ay si Bembol Roco, na kalbo ring tulad ni Manero.

Wala sa script na kalbo si Kontra, at ang pangalan ng grupo ni Manero ay hindi naman Orapronobis kundi Ilaga. Ang Orapronobis ay likhang-isip lamang na batay sa iba’t ibang armadong kulto na tulad ng Ilaga, Tadtad, at Alsa Masa.

Pero aaminin ko na ang pambungad na mga eksena sa pelikula ay batay sa totoong nangyari kay Padre Tullio Favali, isang misyonerong Italyano sa Mindanaw. Dahil sa karumal-dumal na krimeng ito kung kaya dinakip at ikinulong si Manero.

Nang ipalabas ang Orapronobis sa Cannes Film Festival (sa titulong Pranses na Les Insoumis, o “Ang Mga Hindi Nagagapi”), katakot-takot na batikos ang agad na inabot nito mula kina Manoling Morato at Cecile Guidote-Alvarez.

Kesyo bakit daw natin kailangang “iladlad ang ating maruming kumot” sa ibang bansa. Bagamat halos walang sex (hindi ipinakita ang paggahasa ni Kontra sa tauhang ginagampanan ni Gina Alajar), sobra naman daw ang violence. At hindi naman daw totoo na may kanibalismo sa Pilipinas.

Malaya pang gagala-gala si Manero noon, at ayaw maniwala nina Morato na may isang katulad ni Manero na literal na kumakain ng laman.

Kung tutuusin, matimpi pa nga ang pelikula. Mas kahindik-hindik ang katotohanan. Hindi lamang komunista kundi pati Muslim ang naging biktima nina Manero. Ang tanda ko, nilitson nila nang buhay ang isang buntis na Muslim, at pagkatapos ay pinulutan ang sanggol sa sinapupunan nito.

Sa ano’t anuman, hindi inisyuhan ni Morato, chairman noon ng Movie and Television Review and Classification Board, ng permit to exhibit ang Orapronobis. Hanggang ngayon, hindi pa ito naipapalabas sa komersiyal na sinehan sa Pilipinas.

Ngayon ay malaya na namang gagala-gala si Manero, at minsan pa’y isang pelikula ang dahilan para manggalaiti sa galit sina Manoling at Cecile at marami pang ibang manang, kabilang na ang ilang manang na nakasutana at may kornita.

Kakatwa na ang pagsensor sa Orapronobis ay nangyari pagkatapos ng People Power 1, at ngayon, pagkatapos ng People Power 2, Live Show naman ang sinensor. Bakit kaya ginigipit ang kalayaan sa pamamahayag pagkatapos na malagay sa poder ang isang pamahalaang nakinabang sa malayang pamamahayag? At bakit pelikula ang unang pinag-iinitan?

Ewan ko. Basta ako, mas takot ako kay Morato kaysa kay Manero. Noong nasa MTRCB pa ako, ang sigaw ni Morato sa isang rali ay dapat daw gahasain kaming mga taga-MTRCB. Kaya lagi kong binabantayan ang aking likod. Nginangatngat na nga ng mga manang ang aking utak ay baka madale pa ako sa puwit.

-----------------

NOTE:

Noong panahong sulatin ko ang ikalawang kolum, may natanggap akong email mula sa isang TV reporter. Sabi niya: “kwentuhan mo naman ako kay manero and orapronobis. do u really think regal films bought the rights?”

Eto ang naging sagot ko:

The Orapronobis group headed by Bembol Roco in the movie was a composite. My working title was Tadtad, which was the name of an actual group; but we decided to use a fictional name because we didn’t want Tadtad members going out and throwing homemade bombs into movie theaters.

The opening sequence of Orapronobis was based on the Fr. Favali case. I think it was just a coincidence that Bembol and “Kumander Bucay” Manero are both bald. Bembol’s getup, with his head covered by a tubaw, was partly based on photos of Alsa Masa leaders.

Incidentally, I picked up some details of the Favali killing from an interview that Mike de Leon did with Fr. Peter Geremiah, Manero’s original target. I published an abridged version of the interview in Midweek magazine. I don’t recall how Mike got to interview Fr. Geremiah—this may have been for the Super-8 documentary we made for the Concerned Artists of the Philippines.

Mike and I were earlier developing another project also entitled Orapronobis, but that other project was about student filmmakers and a sexually oriented Banahaw-type cult. He shelved this project after its storyline had been approved by the ECP (Marichu Maceda submitted the storyline without Mike’s knowledge or permission), and we did Sister Stella L. instead. [ECP is the Experimental Cinema of the Philippines.]

Did Regal buy the rights to the film? This is news to me, but if true, it’s good news. Orapronobis has never been shown commercially because Manoling Morato’s MTRCB withheld the exhibition permit on technical grounds—there was no import permit and no Philippine distributor for a foreign-produced movie. (It was entirely financed by Pathe, then a subsidiary of Cannon Films. Viva was the distributor for Cannon films, but it decided not to distribute Orapronobis because it didn’t want its other movies to get into trouble with Manoling.)

Orapronobis got attacked by the same gang that was active in the recent anti-MTRCB brouhaha because they claimed the movie presented a bad image of the country. They said the cannibalism was a figment of our (Lino’s and my) imagination.

Ano ang nangyari?

Binabalikan ko sana ang blog na ito na matagal ko nang hindi nadadagdagan ng post. Me na-click yata akong mali, dahil biglang nawala ang lahat ng links sa mga blog na dati kong sinusundan. Hindi ko na ma-undo.

Sa ano't anuman, plano kong balikan ang blog na ito sa darating na taon. New Year's resolution iyan. Promise. At pag-aaralan ko uli kung paano ibabalik ang mga link ng mga blog na dati kong sinusundan.

Lumang kolum: E.T. Atbp.

Halos tatlong dekada na ang nakararaan mula nang sulatin ko ang kolum na ito.

E.T. Atbp.

Nang ipalabas dito ang E.T. (The Extra-Terrestrial), hindi nagtagal ay may gumawa ng pelikulang Tagalog na pinamagatang E.T. (Estong Tutong). May pumansin din na E.T. ang inisyal nina Eugene Torre, Elizabeth Taylor, atbp. Kamakailan, may narinig akong bagong pakahulugan sa E.T.—Engot na, Tiyope pa.

Mahilig tayong magbigay ng mga bagong pakahulugan sa mga kilalang inisyal. Ang PNB (Philippine National Bank) noong araw ay Patabain Nating Baboy, ang PAL (Philippine Air Lines) hanggang kamakailan ay Plane Always Late, at ang MIFF (Manila International Film Festival) nitong taong ito, dahil sa pagtatanghal ng mga pelikulang bomba, ay naging Manila International Fighting Fish.

May mas grabe pang pakahulugan sa MIFF, pero kung isusulat ko rito’y baka ako ma-PCO. Ito namang PCO o Presidential Commitment Order ay bago pa lamang, kaya wala pang pabirong pakahulugan. Pero may suspetsa akong ang talagang pinagmulan ng mga inisyal na iyan ay Patahian ng Cadena Orig.

Ewan ko kung ano ang uso ngayon sa kampus, pero noong kapanahunan namin ay may mga palokong kahulugan ang mga inisyal ng mga unibersidad. Ang MLQ ay Mga Loko sa Quiapo; ang FEU ay For Ever Useless; ang UST ay Utot Sabay Tae. Taga-UP ang naringgan ko ng mga kantiyaw na ito, pero hindi niya pinatawad ang sarili. Ang ibig sabihin naman daw ng UP ay Useless People.

Noong panahong iyon ay buhay pa ang istasyong pantelebisyon na ABS. Pero ang ABS ay bisyo rin—Alak-Babae-Sugal.

Sa mga opisina, ang empleyadong may field work ay kailangang magpaalam na ang paglabas niya sa oras ng trabaho ay OB o Official Business. Kadalasan, ang OB ay nagiging Owi Bahay.

Sa Estados Unidos, eksplosibo ang buhay ng mga kababayan nating expired na ang visa o walang green card. Sila’y TNT—Tago Nang Tago.

Papuntang Puerto Azul nitong nakaraang summer, may nadaanan kaming malaking lote na punong-puno ng mga kakatwang estruktura na yari sa yero at hollow blocks. “Parang maliliit na kasilyas sa probinsiya,” pansin ng isang kasamahan namin sa bus, “pero bakit ang dami-dami?” Sagot ng isa pa: “Siguro’y iyan ang kanilang KKK project—Kanya-Kanyang Kubeta.”

Noong isang taon, nag-interbiyu ako ng iba’t ibang klaseng madre kaugnay ng isang script. Nalaman ko sa isang aktibistang madre na ang tawag sa mga konserbatibong pari (iyong walang inaatupag kundi mga tradisyonal na gawaing ispiritwal) ay KBL—mga paring Kasal-Binyag-Libing.

Ayon sa isang kolum sa magasing Who, ang pakahulugan daw sa NPA na ibinigay ng isang paring taga-Banaue ay New Pastoral Approach. Ayon naman sa isang madreng galing sa Mindanaw, ang tawag daw sa NPA doon ay Nice People Around.

Noong araw, ayaw na ayaw gamitin ng militar ang terminong NPA. Ang ginagamit nila noon ay MAMAO, na ang ibig sabihin daw ay Military Arm, Mao Tsetung Thought.

Ang mga inisyal ng multinasyonal na Colgate-Palmolive Philippines ay kapareho ng sa Communist Party of the Philippines.

Sa Quezon City, ang mga tomador na mahilig sa pulutang inihaw ay may paboritong istambayan na kung tawagin nila’y IBP. Hindi Interim Batasang Pambansa ang beer garden na iyon, kundi Ihaw-Balot Plaza.

Jose F. Lacaba

“Sa Madaling Salita”

Mr. & Ms. Magazine

July 19, 1983

P.S. 2011.
Ang bida sa pelikulang E.T. (Estong Tutong) ay ang yumaong komedyanteng si Chiquito. Ang orihinal na kahulugan ng KBL (baka hindi na alam ng mga post-martial-law babies) ay Kilusang Bagong Lipunan, ang partido ng naghaharing rehimeng militar noong panahong iyon. Ang KKK, na Kataas-taasan, Kagalang-galang na Katipunan noong panahon ni Andres Bonifacio, ay nangangahulugan daw ngayon na Kakampi, Kaklase, Kabarilan o kaya'y Kamag-anak, Kaklase, Kaibigan. Ito raw ang mga inaappoint ni Presidente Noynoy Aquino sa matataas na posisyon sa gobyerno, ayon sa mga kontra-PNoy. Sagot naman ng mga pro-PNoy, ang KKK ay daglat o abbreviation ng Kongresista, Kasama, Kabiyahe, ibig sabihin, ang mga karantso ng dating Presidente Gloria Macapagal-Arroyo, na hakot niya tuwing pupunta siya sa ibang bansa noong siya pa ang nasa Malakanyang.